کتاب سنج-نقد وبررسی و دیگر یادداشتها....

کدام سایه از آبی ها

2011-04-30T15:28:00.000-07:00

دفتر شعر

شیرین رضویان

چاپ اول 2009 - لندن

ناشر: انتشارات آسا

آخرین دفتر خانم شیرین رضویان، که اخیرا به دستم رسیده، شامل سروده های سالهای اخیر ایشانست در 209 صفحه و دنبالۀ آن، سروده ها به زبان انگلیسی در 45 برگ؛ که انتشارات آسا درلندن منتشر کرده است.

شیرین، شاعرجوان و جستجوگر پرتلاشی ست که مانند همنسلانش درمکاشفۀ هؤیت زن، خود را به هردری میزند تا دردهای کهنه وانباشتۀ تاریخی زن ومصیبت های زن بودن را فریاد بکشد. اینکه سال هاست شاعران زن درادبیات ایران، با رنگ و بوی عصیانِ عریان، فصل تازه ای گشوده اند و حضورشان را درمبارزه ومقاومت تثبیت کرده اند یک ضرورت اجباری ست درتاریخ معاصر. تحول درشعر زنانِ پس ازانقلاب نیز، گواه بارزی ازمقاومتِ مستمر و پیشتازی آنهاست؛ در دریدن پرده های جهل واوهام، که درجلوه های گوناگون ادامه دارد. از تجمع مادران درگورستانهای ویران شده به دست حکومت گرفته، تا مراسم یادبودها برای جگرگوشه هایشان؛ که حکومتگران ودستاربندان غارتگررا بدجوری پریشان کرده است.

سیاسی شدن شعر زنان، نمایش هنرمندانه ای ازاعتراض های عصیانی ست به خفقان موجود واستبداد مذهبی که چترسیاهِ حهل را، درسراسر وطن گسترده است.

دفتر شیرین را باز می کنم:

با نخستین مصرع دردهای پیرانه زیرپوستت می سُرد واشکِ دردها سرریز می شود:

«باز اشک / این آب افشره ی/ دومیوۀ حزین تنهائی ست / که شفاف وشور/ ازپشت شیشه/ به شب سلام می گوید»

باز اشک ازتکرار اشک ها میگوید واشک های مکرر را یادآور می شود. اشک امروزی من تازه نیست. با بغضی گره خورده درگلو تلنگری میزند به فرهنگ موجودِ تحمیلی که سراسر ماتم است و عزا. با اشک، در تنهائیِ همیشگی ام بار آمده ام و با این اشک ها به شب سلام گفته ام تا روزهای دیگر. اشک جزو لاینفک من است. منِ زنِ ایرانی با اشکِ زن بودن، با جهل شما مقابله می کنم.

شیرین در «باجامه ای پریده رنگ» تابلویی زیبائی میآفریند. سیمای زن و هرآن چه بر او رفته را، به نمایش می گذارد. زبان پخته وهماهنگی مضمونها و رنگ ها، ازغنای فکری و ذوق سراینده روایتِ خوشی را به مخاطبین نقل میکند:

«بردامن سبزش/ جای سم ستوران را / برسینه ی سپیدش/ خراش پنجه های شقاوت...» را

... و اینجا با مکثی کوتاه، ازفاجعه غارتگران وپنجه های شقاوت، فاصله می گیرد وازهفت سین و بهار وعید وشادمانی میگوید. درد را فراموش نکرده. درد بخشی ازتن واندام و ملکۀ ذهنی اوست، در کمینگاه روحش لانه کرده، اما او با صبرمادرانه در«زهدانش/ پرورنده ی عشق / عشقی که او را / به خاطرش سنگسار می کنند» ازعشق، ازطبیعت، از زیبائی های هستی میگوید. می داند که ازذرات خونِ عشق، حتا درسرزمین جهل لاله میروید. با چهرۀ شاد وخندان به تعصب جاهلان لبخند میزند مغرور و باوقار.

«شگفتا / که هنوزایستاده و مغرور/ باپیکری/ که برتنه اش/ عاشقان/ نام خود را/ با چاقوی جهل تراشیده اند. ... شگفتا /هنوزایستاده است/ با دوانار خونین/ به جای دو پستان/ وترنجی از رنج/ به جای زهدان/ بردامن سبزش/ جای سم ستوران است».

دردهای بیشمار زن، زیرپوستش لانه کرده. ناله ها از دل شاعر برمیخیزد وبردل خواننده مینشیند و اثرمیکند، اثرات قابل درک اند و فریادها به حق. این درست است که دراین سرزمین زن ومرد باغُل وزنجیرِاسارت بارآمده، به خفقان وتنگیِ بیان واندیشیدن معتاد شده اند، اما دنیایی که سنتهای مرد سالاری برای زن آفریده و تحمیل کرده فضای ویژه ای از جهنم موعود را دارد که میباید زن باشی تا طعمِ زهرش را بچشی!

هماهنگی صحنۀ چنین فاجعه، با توصیف شاعر در «با بهار می آیم» باورهای فکری اورا بیشتروبهترتوضیح میدهد. درحالی که:

«صدای زنجره ازپشت شبهای تابستان و قل قل سماور می آید ماه سر می کشد از فرازشانه ی الوند درشب شعرو شور وعرفان شهر من، همدان.»

با چند کلام کوتاه، حضور سیاهِ سرنوشت زن را به نمایش می گذارد:
« ... صدای زنجره می آید؟

نه

این صدای زنجیر است

این صدای ضجه ی زنهاست

زوزه ی فرود آمدن تازیانه است

... ...

و از محراب قدرتشان

جهل می تراود وتاریکی»

رود جاری زئدگی ادامه دارد. شاعر، امید می آفریند که مبادا یأس و حرمان دردل ها رخنه کند. تازیانه ها، بر می گردند. این بارکه برگشت با لعن ونفرین و بسی بیرحمانه برگردۀ ستمگران می نشینند. شیرین این را خوب می داند. درسیمای مادری دوراندیش و مهربان نوید شادی سر می دهد:

«به الوند وگنجنامه بگوئید / ای لادن های سربزیر/ بگوئید من با بهار در راهم.

اشکم جاری می شود ازاین همه درک و صمیمیت!

شیرین با پیشینه های تاریخی زن آشناست. دردها را می شکافد، درد زن و زن بودن را. از نیش ونوش به این و آن بیزار است. قمپز در نمی کند. ادعای اسطوره شناسی ونخبه شناسی یا مثلا فلان ادیب و شاعرشناسی را ندارد. فرهنگ وادب کهن ایران را میشناسد. تولاک خودش هوشیاراست واهل مطالعه. و دردایرۀ خلاقیتِ هنری شاعری جستجوگراست. وچقدرخوشحال شدم که دراین دفتر سروده های پخته و زبانی پاکیزه دیدم و سود بردم.

یقین دارم که شیرین با این دفتر به بار «ادبیات ایران درتبعید» افزوده است. با آرزوی موفقیت همیشگی برای او وهنرش.

جونم واست بگه

2011-04-09T02:54:00.000-07:00

جواد مجابی

ناشر: پن پاب

چاپ اول . زمستان 2009 . استکهلم

این اثر که شامل بیش از50 داستان کوتاه است در 447 صفحه در سوئد چاپ و منتشرشده است.

داستان ها، به کوتاهی هریک با مفهوم ویژه ای خواننده را سرگرم میکند. نهیب میزند. فریادِ پنهانش در گوش ها میپیچد تنوع قصه ها در فضاهای گوناگون و مطبوع که مجابی برای مخاطبین خود آفریده، خواننده را تکان میدهد. شوقِ دنبال کردن اثر داستان، طول زمان را میکُشد. وقتی کتاب را میبندی، دردنیای پراز راز و رمز قصه ها سرگردانی.

هرداستان طرحی زیبا به همراه دارد. طرح های هنرمندانۀ نویسنده، زنده و گویاست انگارکه در تماشای تابلویی، هنرمندِ اندیشمندی لبخند به لب، و گاه به طنز و ریشخند، غوغای هستی را برایت روایت میکند .

نخستین قصه این اثر«مرغ زیرک چون به دام افتد». داستان گیرائی ست: ازدام افتادن آدمی، درقصه های شیرین و فریبنده . معتادانِ قصه، قصه گورا میکشند. گویا پی برده اند که قصه ها مانع رشد اندیشه و فکر است و پای منبرآنها نشستن کاریست بیهوده. اما با جان سختی عادت ها چه باید کرد؟ جان کلام در راز اعتیاد نهفته است.

«اولین کسی که از زورسرما به اتاق برگشت صدای قصه گورا شنید. ... قصه درفضا حرکت میکرد. لغت به لغت ... ... سومی ازحیاط گذشت قصه با آنها حرکت کرد روی پله، در رختخواب و درکوچه. آنکه در کوچه میرفت اندیشید نمیبایستی ازآغاز دل به قصه میسپردیم. »

در ص 113 داستان : «آن جا که پیدایم کنند» داستان قتل های پنهائی ست. آدم هایی که توسط مأمورین رسمی کشته میشوند. قبلا، طرح برگ 111 اشاره هائی به خواننده القاء کرده است. پرندۀ ریشدارخیالی و زنی نیمه عریان با دو پستان آویزان. «روز بعد آن کوتاه قامت ریزنقش به پانسیون آمد، به اتاقم منتظر بودم با ترس، که تهدیدش را عملی کند. رسیده و نرسیده اشاراتی کرد به فعالیت هائی که در زمینۀ حذف درممالک مترقی و بلافاصله با لحنی مؤدبانه تأکید کرد که همکارانش، ازاین قضایا چندان دلخوشی ندارند، مگر مجبور شوند. سعی میکرد امنیت خاطررا با کلماتی دو پهلو به من حالی کند. ... ... وحشتم به اوج رسیده بود که گلوله دررفت ...»

نویسنده، در«سرسری همان سرتاسری ست»، روان اکثریت وساده اندیشی عوام و مهمتر، موضوع فاصلۀ طبقانی را با زبانی ملموس به چالش گرفته است. داستان میگوید: ملکه ای درجمهوری نوپای ساحلی، پوشش تازه ای برای خود انتخاب میکند. سالی نمیکشد که مردم «ازمزیت آن لباس داد سخن ندهد.» جامعه، به آن لباس عادت میکند. اما پس از مدت زمانی کوتاه «جانوران موذی شناخته و ناشناخته زیرپوشش های توبرتو راه افتادند.»

دراین گیر ودار مصیبت بار وآلودگی و بیماری عمومی، ملکه ازاین درشگفت است که

«چرا عامۀ مردم از یک موهبت ملوکانه چنان سخن میگویند. که انگار به عذابی گرفتارند.»

دربخش دوم همان داستان ، درادامۀ اصلاحات ملکه، طبقات گوناگون جامعه در«مرکزهویت ملی» به ثبت میرسند. با نصب علامت های تازه، تمیز زنان ازمردان و راه افتادن نوعی خشونت قانونی درمدارس ورزشی با تصویرهای "خرس و گرگ" که برلباس ها نصب شده، عکس هایی ازسرهای بریدۀ دشمنان میهن برسینۀ جنگاوران ... کینه های گذشته را بیدارمیکند. همزمان، بی بند وباری جامعه به گوش ملکه میرسد. میپرسد این: «برهنگی بی حیا مختصر لرزه ای به ارکان نظم جامعه می اندارد تا حالا شکافی برداشته؟ عرض کردند خیر. فرمود هروقت شکاف برداشت ... بگذارید بکنند آن چه می خواهند بکنند.»

داستان «پیاده روی کافه ری وی یرا»

دویار دبیرستانی بعد از بیست سال بهم میرسند. شاعر و قاتل. شاعر خبردارشده که «رفیق دوران دبیرستان تا «کنون یک عضو فرهنگستان و یک مترجم و یک نوول نویس را ربوده وکشته بود.» قاتل هم پی برده که شاعر ازشغل او آگاه است. با تمهیداتی برای خوردن کاپوچینو به قهوه خانه ای میروند. پشت میزی مینشینند. صدا میترکد. «قاتل پشت به ساختمان داشت وهیکل درشت مرا ازدید روبرو پنهان میکرد.»

قاتل که شاعر را به دامگاه کشانده به قتل میرسد।

اما درباره 7 داستان پایانی هرگز گمان نمیکردم جواد، با آن قیافه مهربان ولی کم خنده اش، اینقدرشوخ طبع باشد و راویِ هفت داستان رآلیستی «تیزنامه » با تمام شواهد عینی. به ویژه داستان 6 که هم مستند است وهم تازه برای نسل تبعیدیان درمعرفی فرهنگ و سنتِ پایدار و دیرینه. ونکتۀ دیگر اینکه، نویسنده، با استفاده از یادمانده های دوران کودکی و نوجوانیِ خود، بازیگران و عاملان تیزنامه را بدون کمترین کبر و غرور به مخاطبین معرفی می کند.

درددل یک کارگر

2011-01-10T03:51:00.000-08:00

برگرفته از سایت نیاک

سلام آقای احمد سیف . از خوانندگان همیشگی شما هستم و البته تخصصی در اقتصاد هم ندارم . تکنیسین مکانیک هستم و خواستم نظرم رو در این زمینه بنویسم .
خب من فکر می کنم این وسط آدم هایی مثل من که تنها زندگی می کنند و سهمشون هم چهل هزار تومان بیشتر نیست بیشتر ضرر کردند . خب من یک صورت از مخارج را براتون می نویسم خود شما و خواننده های شما قضاوت کنند که با این چهل هزار تومان و حذف سوبسیدهای انرژی و ... من نوعی چه کار کنم .

کار من تعمیر ماشین آلات سنگین است .یک کار سنگین که کمردرد هم گرفتم و سختی کار هم به ما نخورده از نظر قانونی که زودتر بازنشسته بشیم . چون با سنگینی کار فکر نمی کنم بتونم 30 سال کار کنم .
مجرد هستم . 33 سال دارم و جدا از خانواده زندگی می کنم.
حقوقم بعد از 15 سال 600.000 تومان است . از سال 1375 سابقه بیمه دارم .از ساعت 6 صبح از خانه میرم بیرون تا 7-8 شب که برسم منزل .
مصرف برق من در هر ماه حدود 160 کیلو وات است و کلا آدمی هستم که تو نور کم زندگی می کنم و هفته ای یک بار هم ماشین رختشویی روشن می کنم یعنی توی دو دوره که قبض می یاد چهارهزار و سیصد چهارصد تومان پرداخت می کردم . هر کیلوات 16 تومان بوده تا قبل از این و بعد از این هم فقط تا زیر 100 کیلووات مشمول 16 تومان میشه . این سری فکر کنم باید 12-13 هزارتومان بدیم در خوشبینانه ترین حالت فقط واسه برق . خداییش هم دیگه نمی دونم چطوری کمتر مصرف کنم . همه لامپها کم مصرف هستند توی خانه و دیگه بچلونیم هم از این پایین تر نمیاد مصرفم . خب این شد برق . البته مصرف برق مشترک ساختمان ما بماند.
حالا بریم سراغ گاز . سر راست بگم قبض گاز اومد در خونه چند روز پیش برای چهار طبقه و چهار واحد که اون پایینش هم نوشته بود : مشترک عزیز بدون یارانه می شه 140.000 تومان . خب یعنی تقسیم کنیم توی چهار واحد میشه واحدی سی وپنج هزار تومان.
یعنی کل چهل هزار تومان که می دن به ما با این پول گاز پرید و علی موند و حوضش . یارانه تمام شد رفت پی کارش .
قبض اب و تلفن و ... بماند .
حالا بریم سراغ نان .
من نان سنگک می گیرم بدون خاش خاش 400 تومان با خاش خاش 500 تومان ! خب من یک و نصفی نون می گیرم دو سومش را صبح می خورم که جون داشته باشم سرسیلندر و بلند کنم . ناهار هم با برنج، نصفی نان می خورم و شب هم غذام نونی معمولا . یعنی مصرف روزانه من با هشتاد و هفت کیلو وزن یک نان و نصفی است در روز . به دو تا هم می رسه . چون کارم کار بدنی و صئعتی محسوب می شه .صرف هم با خوردن نان سنگکه . چون لواش دونه 100 تومان خیلی گرونتر در میاد برای امثال من که هر کدامش یک لقمه میشه .
بنزین که شد 700 تومان و همه هم در جریان هستند . برای رسیدن به مترو باید دو کورس ماشین شخصی سوار شم . میگرفتند 300 تاتومان . حالا 450-500 . یعنی قدیم بخواید حساب کنید از سر تخت طاوس تا دو تا چهار راه بعد از از شاه عباس و نادر شاه قدیم . بلیط مترو هم که می خریم و برگشت هم دوباره 450-500 میدیم که از ایستگاه مترو برگردیم سر خیابان. بعد اگه شخصی باشه که گفتم چقدر می گیره . اگر هم تاکسی سوار کنه که عملا تاکسی متر تو ایران کاربردی نداره و دکور محسوب می شه . بعد هم میگی چقدر بدم ؟ یارو می گه یک چیزی بده دیگه ! بابا چقدر بی صاحب این مملکت آخه . تو نرخ داری . هر که یک چیزی می گه . عشقی شده کلا همه چیز .
به هر حال چاره ای نیست چون ماشین هم ندارم و اگر هم داشتم بنزین هفتصد تومانی برام صرف نمی کرد سوار شم به اضافه هزینه های جانبیش مثل بیمه و سرویس و خرج های غیر مترقبه . تازه من عیال وار هم نیستم و نون خور هم ندارم و راستش با این وضعیت تا مدت ها هم نمی تونم جز خودم چرخ زندگی فرد دیگری را هم بچرخونم ، خرج الکی هم ندارم اما اخر برج که می رسه می بینم کیفم خالی شده .
اجاره خونه - این محلی که هستم 10 تومان پیش می گیرن با ماهی - 350 تومان اجاره برای خونه 50 متری . لونه مرغ . حالا شما ببینید من هزارجور خرج دیگر هم دارم که اینجا ننوشتم . دوا و درمان - هزینه های سربار - آموزش و آب و دون و رخت و لباس و ...
تفریح هم که دیگه حرفش رو نزنم بهتره .
اقتصاد مملکت مبتنی بر این شده که من یه پولی میدم به شما ، شما میدی به یکی دیگه و اونم میده به اون یکی و .... خلاصه اقتصاد جیب به جیب .
من خیلی نوشتم و اون هم پراکنده اما هدفم این بودکه در ارتباط با مقاله شما صورتی از چند خرج روزمره را بنویسم تا با چهل هزارتومان چندرغاز یارانه ها مطابقت بدید .
ممنون
علی هستم.

حدیث نفس

2010-10-29T08:35:00.000-07:00

حسن کامشاد

نشر نی 1387

328 صفحه

اخیرا توسط دوستی کتابی به دستم رسید بسیار گیرا وخواندنی، طوری که تا برگ پایانی نتوانستم کتاب را از خود دورکنم. با شوق و لذت خواندم وپاره ای از یادها را با مروری دوسه باره. تا رسیدم به برگ 308 پایان روایت ها . بگویم که قبلا با نام نویسنده ازطریق ترجمه هایش آشنا بودم و به ویژه با ترجمۀ (تاریخ بی خردی) اثر کم نظیر باربارا تاکمن، و درگذشته های نزدیک ( قبله عالم) راخوانده بودم اثر پژوهشی عباس امانت را. اما حدیث نفس از جنس دیگری ست. ناب است و دلنشین. با همۀ رنگ بوهای بومی، از اصفهان - زادگاه نویسنده - گرفته تا اروپا وگشت و گذاری در سایر نقاط جهان، هرجا که هستی بوی وطن را با حدیث نفس ش دررگهایت تزریق میکند و درجانت میپراکند. جدی و شوخی با زبان نرم و لطیف خاطرات طفولیت را میگوید و از ختنه سوران ش و شیطنت های بچگی، از محلۀ گود لُرها که درآنجا چشم به دنیا گشود و خواننده را با خود میگرداند و میچرخاند در دنیای شیرین کودکی. دنیای واقعیت و خیال با همۀ زشت و زیبائی های هستی. زندگی را روایت میکند....
متن کامل

احمدسیف

2010-08-01T12:41:00.000-07:00

بت ها و ستاره ها

نشسته ام تنها

و شب تداوم تلخی دارد
گوئی نشانه ای ز سحر نیست.
نشسته ام تنها
ومرغ بی قرار خاطره ام
پر می زند تا دوردست نوجوانی من
آن روزها
چه زود گذشتند
در قلب كوچكم امید
هم چون خزر
خروش عجیبی داشت
شفاف و پرستاره بود، آسمان دلم
مثل سحر،
در انتظار بوسه ی خورشید
خورشید پاك رهائی،
مشتاق و بی قرار
آن روزها، اما چه زود گذشتند.......
امروز.....در خود نشسته ام،
شكسته،
دل خسته،
ترسان و ناامید..
پرسی چه شد؟
درست نمی دانم.
برقی جهید، شاید كه زلزله افتاد
درست نمی دانم
بت های خاطره ام اما
یك یك
چون سومنات فروپاشیدند.
این هم عجیب بود
دیدم نشانه ای ز والی غزنین نیست
بت های من
به دست خویش شكستند
دریائی از شكستگی و حیرانی....
آن سو ترك... ولی
و آنچه بود،
بت ها،
از آن صفای قدیمی، خالی
چون ساقة بلوط كهن سالی،
پوكیده از درون..
گوئی ز خواب پریدم،
اما، نه خواب،
از توهم بیداری...
دیدم
به جای شیر،
شیر شجاع عرصه ی پیكار
روباه، خردحقیری نشسته است
دیدم، به جای آهوان نجیب نجابت،
آن آیه های پاك حقیقت جوی،
حربا نشسته بر مسند فریب
دیدم دریا، دریا صفای قدیمی
و كوه كوه صلابت و عزت
دنیا، دنیا رفاقت و آزادی
جایش نشسته
مشتی عروسك كوكی،
جرثومه های مكر و حیله و تحقیر....
بت خانه
از صفای قدیمی خالی،
ویرانه ایست كه ویران تر، بهتر...
دیدم، منزلگه عقاب،
كنام جغد حقیری گشته است
و شب، تداوم تلخی دارد
و شب، تداوم تلخی دارد
خفاش های یائسه
خفاش های جهل مركب
در تداوم شب
آوازهای یاس
سرداده، بی خیال
آوخ، چه روزگار سیاهی بود....
دیدم به جای رود روان باید
از منجلاب
چند هزارساله ی مرداب
معجون گندناك لجن
بر این كویر تب آلود سینه بیافشانم
دیدم... هیهات!
به جای بابك
سردار نامی تاریخ،
افشین دون نشسته
آن اجنبی پرست كه بابك را
با بوسه ای به دست خلافت تعویض كرده بود
تا آن كه دست و پابریده، پیكر بابك را
بر دارهای فاجعه
مصلوب كرده ببیند
دیدم عجب!
بت های من،
عمامه های سرخ به سر دارند،
اما نه سرخ جامه،
سیاه است، جامه شان...
افكنده سر به زیر
مویه كنان،
با كوله بار توبه و تعظیم
از قاتلان بابك عفو می خرند..
دیدم برای این كه بمانند
مثل لجن كه در ته گنداب
بر هر چه زنده است،
بر هر چه كاندر آن،
نشانی ز زندگی ست،
شمشیر های كینه كشیدند
دیدم فقط، برای این كه نمیرند،
نه این كه زنده بمانند،
ابلیس شوم مرگ را
به ستایش نشسته اند...
بت ها، چه سرنوشت غم انگیزی دارند؟
+++++++++
نشسته ام تنها،
و مرغ بی قرار خاطره ام
پر می زندتاسرزمین خوب رفاقت ها
می بینم
«بت های» نازنین نوجوانی من،
هر یك ستاره اند،
نه یك بت...
یك ستاره ی نورانی
و آسمان، آن گونه پرتلاطو و زیباست
كه در روزگار كودكیم حتی،
این سان، زیبا نبود، هرگز..
از عمق سینه،
سینه ی لبریز كینه ام،
فریاد می كشم...
بت، باید كه بشكند...
خواهد شكست..
اما ستاره ها، هرگز...
با آن كه آسمان
لبریز از ستارة رخشان است
اما زمین هنوز،
منزل گه مقدس این پاره های نورانی است
اما زمین هنوز...
آه ای ستاره ها...
ای ستاره های سحر
آغاز صبحدم....
مباركتان باد...

ادبیات حشونت. موریانه ای که به جان فرهنگ افتاده

2010-05-25T03:33:00.000-07:00

غربِ روشنگر، درعصرروشنگری با گشودن افق های تازه، جهان را تکان داد. قرائت تازه ای از هستی وانسان با مفاهیم دیگری که خلافِ سنت وعادتِ زمانه بود عرضه کرد. موانع زیاد بود وگوناگون با مشکلات فراوان که با درایت ومتانت ازسرراه برداشته شد و زمینۀ پیشرفتها دردسترس قرارگرفت. بذر اندیشه ها که تازه بود و نامأنوس شکفته شد و به بارنشست. پیشروان فکرِی با پراکندن افکارخود که تفسیر تازه ای از: قانون، آزادیِ اندیشه و بیان، و حرمت حقوق فردی را روایت میکرد، جهان را درآستانۀ دگرگونیهای حیرت آور قرارداد با دستاوردهائی که فردیت وهؤیتِ انسان را به رسمیت میشناخت. رویاروئی با مخالفین عقیدتی ازچنین پدیدۀ نوپا سربرآورد، و با تبعاتِ گوناگونش فرهنگ ملت ها را نفس تازه ای دمید. رابطه ها گسترده ترشد و بحث و گفتگو، نقد و انتقاد جان تازه ای گرفت. و آرام آرام مشعلدار "عقل نقاد" شد. استقبال اندیشمندان ومتفکران، زمینۀ مناسبی فراهم آورد تا نقد و انتقاد ازکانال سیاست و ادبیات وهنر توسط جهانگردان وبازرگانان ورسولان مذهبی و سیاسی درسطح جهان راه پیدا کرد. درکشورهایی نیزسایه انداخت با حرکتِ بسیار ضعیف که عادت ها تیره و تارش کردند و به زیر کشیدند. تعجبی هم نداشت. طاقت نیاوردند. سنت، حتّا نتوانست، سایه ها را تحمل کند. ذاتِ درکِ مفهوم نقد به خطا رفت. توهین وناسزا، فحش وفضیحت با نام تازۀ نقد بر سر زبانها افتاد ورواج پیدا کرد. درنتیجه، نقد با خشونت ودشمنی وانتقام گره خورد ودرفرهنگِ جامعه غلتید. طولی نکشید
افکارخام نوگرایانِ جامعۀ مقلد، در دام تنگ نظریها که بیسابقه هم نبود گرفتار شد ونوزاد پا نگرفته را به مسلخ فرستاد. با نفوذ عادت زشت خشونت به عرصۀ داوری و تمیز کیفیت آفریده های فکری، ادبی و هنری، این بخش نیز به شدت آلوده شد و آسیب پذیر. شکست پدیدۀ نقد درکشور، سبب شد که درهای بحث وجدل سازنده ومفید درهمۀ زمینه ها همان گونه بسته بماند. بحث و گفتگو وپیدا کردن راه های مسالمت درحل مشکلات، برخورد باعقاید دگراندیشان با همان رفتارهای ناپسند گذشته بماند ودرجا بزند. حاصل آنکه با شکست پدیدۀ نقد، کهنه پرستان نفس تازه کردند. با مُهر خشونت، درصیانت خردستیزیهای دامنه دار گذشتۀ خود تجدید پیمان کردند. آمال نوگرایان برباد شد و ایجاد رابطه های سالم که میرفت راه هموارکند درتحمل دگراندیشان وگوش دادن به حرف و حدیث و دردِ دل هایشان به گل نشست.
درمنطقه، اما قریب یکصد و پنجاه سال پیش فتحعلی آخوند زاده، فصل نقد [کریتیکا] را گشود. کسی توجه نکرد. مفهوم و ویژگیهای کاربُردش هرگز شکافته نشد. چیرگی اوهام اجازه نداد شکافته شود. اکثریت باعوام بود وسرنخ فرهنگِ جاری در دست دستاربندان میچرخید. حاصل آنکه جوهرِبنیادیِ آن پیام برباد رفت. حال آنکه بحث آخوند زاده، سرفصل تازه ای درآشنائیِ جامعه، با مقولۀ "عقلِ نقاد" و پرورشِ فرهنگِ "نقد" بود در تمام عرصه های فکری و نظری.

این یادداشت اندک تأملی درهمین زمینه است.
یادآوری باید کرد که دلبستگیها وشیفتگیهای عاطفی، هراندازه هم که ارادۀ شخص محکم ومنسجم باشد، انسان را معتاد میکند. مجموعـۀ عادت ها به رگ وروانِ آدمی میچسبد. درک هرپدیده نوظهوروعُقلائی خلاف باورهای گذشته، مشکل و اگرخوشبین نباشیم غیرممکن میشود. و ازآنجا که رشد و پروراندنِ اندیشه، با اعتیاد به عادتهای جاری، اجازه نمیدهد که گنجایش فکری وسعت پیدا کند، دردایرۀ فرهنگِ پیرانه میچرخد و ازهضم تازه ها درمیماند. تعصب با تقدیس پوسیده ها گره میخورد و خشونت، جوانه میزند به بار مینشیند. درمقابل هراندیشه واندیشه گرِنوظهور باعَلَم دفاع ازمقدسات، تا آستانۀ خونریزی میتازد. نادانی و درماندگی ها عریانتر میشود.
خشونت عمردرازی دارد همراه با تمدن انسان وعمربشری که ازسابقۀ دیرینه ای برخورداراست. به نظر"داروین نشانی ازلی ازسیرتکامل است." [نشانی بدخیم ارتوحش که درتمدن های پیشرفته با نقد وگفتگو رنگ باخته است] گذشتن از مراحل حیوانی تا رسیدن به کمال انسانی با پیامدهای خونین درگذشته های دور و نزدیک که به گوشه هایی ازآن اشاره خواهم کرد. اما اینجا قصد نگارنده تبیین خشونتِ سازمان یافته است که در جمهوری اسلامی رواج پیدا کرده و به صورت قانون نا نوشته اجرا میشود. آن هم درسطح گسترده و درکلیۀ نهادهای رسمی وغیررسمی کشور به گونه ای از عادت های روزانۀ مردم درآمده و نفوذِ اثراتش همه جا در خانواده ها درکوچه وبازار، درمراکز دولتی و ملی وآموزشی فرهنگی وعبادی وکارگری جاریست. هرجا که پا میگذاری، آثار ویرانگرش را میبینی. تا جائی که نهادهای مدنی را نیز زیرچترخود گرفته و فاصلۀ چندانی نمانده که به هویتِ ملی بچسبد. واز این رو ساده انگاریست که به بهانۀ کج فهمی های عوامانه، از کناراین پدیدۀ شوم بسادگی گذشت و رسمی شدنِ ادبیاتِ خشونت - موریانه ای که به جان فرهنگ افتاده - را سرسری گرفت.
دررویاروئی با خشونت به منظورکاستن ازپیامدهایش، شناسائی وتمیزعواملی که اساس آن راشکل داده باید به دقت مطالعه کرد تا زدودن آن ازفرهنگ فراهم گردد. به تجربه میتوان ازنادانی وبرتری طلبیها سخن گفت واین گونه خصلت ها را به چالش گرفت. ضعفِ نفسِ مدعیانِ درمانده وجاه طلب نشان داده که بدون داشتن هیچگونه پیش فرض استدلالی، هرچه خلاف عقیده اش بوده را نفی میکند. کمترین مخالفِ خود را برنمیتابد. دشمن سرسخت دگراندیشان است. با تعصب شدید هرمخالف را میکوبد. باور دیگران را با توهین و تحقیر و افترا به سخره میگیرد. جهل ونادانی خود را در قبای فضیلت به نمایش میگذارد تا ضعفهایش را بپوشاند. بلند پروازیهای بیمایگانِ شکست خورده سرانجام به خشونت میکشد. با تمایلات شدید قدرت طلبی فکرمیکند هرآنچه که میاندیشد و میگوید، کاملاَ درست، قطعی، ابدی وتغییر نا پذیراست. واگرمذهبی باشد، باورهایش، آمیخته با فرهنگِ ایمانی با رنگ و لعاب ریائیِ فقهی ( که مدتیست بدجوری در ادبیات رخنه کرده ) هریاوه وگزافه راوحی مُنزل میپندارد و، آنچه را که درخیالش پرورانده، بال و پرمیدهد. میگستراند. دردفاع از پروردۀ خیالی خود، دیوانه وار با نادیده گرفتن معیارهای ایمان و اخلاق تا پای هرگونه تجاوز پیش میرود. مرتکب قتل نفس میشود. و اگر صاحب قدرت و مقامی باشد، و تکیه گاه قانونی یا مذهبی هم داشته باشد که خداهم نمیتواند جلودارش باشد. دیوارهای دین و قانون را درهم میکوبد خدا و پیامبرانش را به محاکمه میطلبد. حکم به جنایت میدهد. هرگونه تجاوز به دیگران را ازحقوق مسلم خود میشمارد. فرمان به قتل عام میدهد. هزاران زن ومرد زندانیِ دگراندیش را دسته جمعی سردار میفرستد. ازتمیزدرست و نادرست، از تشخیص دوست ودشمن درمیماند. فراوان دروغ میگوید بیشرمانه نه درخفاکه درآشکاروعریان. با دهها ریاکاریها و بدآموزیهای ننگین. با افکار پریشان و مالیخولیائیِ خود، درپایبندی باورهای پوچ چنان محکم و استوارسخن میگوید که، هرعاقلی ازوقاحتش حیران میماند. بدون احساس ذره ای شرم و گناه، وقاحت را با دیانت میآراید وخودِ خودش را قانون میپندارد. لبریزازخود محوری وآمریتِ فردی، از کوچک ترین تکان اجتماعی، در بیم و هراس به هر دری میزند و ازبهم خوردن سکوت قبرستانی دیوانه میشود.

درخمرۀ نخبه سازی ازچنین دیوانۀ آدمخوار، دراین گنداب ازلی، نابغۀ مقدس بیرون میزند وبا گنبد طلائی به دهها مرکز بت پرستی افزوده میشود.

صحنه های تاریخ عبرت آموز است. حوادثِ عجیب فراوان در سینه دارد. وپایان نکبتبار خشونت را روایت میکند. تباه شدن آمال انسان ها و همچنان سرانجامِ شوم عاملان خشونت را توضیح میدهد .
مشروعیت بخشیدن به خشونت که درفرهنگ ما چا افتاده ازرشد بالائی دراین خاک پرگهربرخورداراست. ما که ازتاریخ قبل از اسلام روایتِ مستند چندان درست و حسابی دردست نداریم هرچه داریم بعد ازحملۀ اسلام و آمدن دین مبین اسلام است به این سرزمین. اندک اطلاعاتِ قبل ازاسلام هم که به ما رسیده استنساخ یا استنتاج از متون دیگران است. به نقل از تاریخ طبری آمده است :
«خسرو انوشیروان درشوراها چنین وانمود میکرد که دیگران هم عقیدۀ خود را بگوید. ولی در حقیقت این کار تظاهری بیش نبود. طبری مینویسد: که راجع به دفاتر مالیاتی جدید خسرو شورائی تشکیل داد و گفت هرکس ایرادی دارد اظهار کند. همه ساکت ماندند، چون پادشاه بارسوم سئوال خود را تکرار کرد، مردی ازجای برخاست و با کمال ادب پرسید که پادشاه خراج دائمی براشیاء ناپایدار تحمیل فرموده و این به مرور زمان دراخذ خراج موجب ظلم خواهد شد. آنگاه خسرو فریاد برآورد که ای مرد بدبخت گستاخ، تو از چه طبقه مردمانی؟! عرض کرد از دبیرانم. خسرو فرمود تا دیگر دبیران او را آنقدر با قلمدان بزدند تا بمُرد. آنگاه همه حاضران گفتند شاهنشاه همه خراج هایی را که مقرر فرموده عدالت است.»

طبع فروتن، ملازمۀ شرف و وسعت فکر است. آن کس که ییمانۀ انسانی اش پر است، فروتن هم هست. درعریان کردن فکر و باورهای خود، ولو برخلاف رسم جاری، صریح و روراست بی کمترین هراس حرفش را میزند وعقیده اش را با مردم درمیان میگذارد. از زورگوئی و خشونت متنفراست. پرورش اندیشه ها برای او یک ضرورت حیاتی ست. مانند باغبانی دلسوز، مراقب شکفتن نهال های نورس بشری ست.
پذیرفتن ضعف ازعزت نفس است. چیزی ازشأن و شرف آدمی نمیکاهد. و برعکس، جامعه را با توان و نیروی عقل نقاد آشنا میکند. دراین آشنائی، شعور، شعار را ازصحنه بیرون میراند و فرهنگ نقد چهره میگشاید. حلقۀ رابطه ها محکمتر و بهم پیوسته تر میشود. بار فرهنگیِ اجتماعی رو به کمال میرود. انسانیت و هستی را زیبا و زیباتر مینمایاند. فروغ جاودانه میبخشد.
اما، خشونت، تکفیر وشمشیر، دشمنی و نفرت و ویرانی، انسانیت و زندگانی را به گند وگُه میکشاند. وخشونتگرا را در گنداب عفن میغلتاند.

فاجعه زمانی اوج میکیرد که عاشق قدرت، برمسند قدرت تکیه میزند. مسئولیت میپذیرد. مسئولیتی که نه لیاقتش را دارد و نه توان درکش را. از تصادف روزگار در جمع ابلهانِ مسخ گمارده شده به کاری غلط انداز ... و قدرت و خشونت را همجوش میکند. دراین آمیزش نحوست بار، استبداد عریان تمامیِ نهادهای مدنی را ویران، و خشونت، در جامۀ عاریتی، با مشروعیت قانونی یک کاسه میشود. طولی نمیکشد که قانون میشود. خشونت اصل قانون میشود. اتفاق افتاده که دربستراین همجوشی، منشاء فکری قدرتمدار از یک آفریننده مجهول با فرامین خیالی، اندیشه های مالیخولیائی خود را درجایگاه خدائی به مردم تحمیل و ازاین راه هرگونه چپاول و شیادی و قتل و جنایت را به آن منشاء فکری خود ربط داده است. که فعلا این مسئله مورد بحث ما نیست ولی این انفاق، به طور قطع رخ داده است.
می گویند اعراب مهاجم وقتی به ایران هجوم آوردند کتابخانه ها را سوزاندند و با آتش کتاب ها حمام های شهرهای ویران شده را داغ کردند تا نمازبخوانند وغسل کنند.
ممکن است که درکیفیت این روایت مبالغه و گزافه بوده باشد. اما نباید ازاصل به روایت شک کرد. حتما کتاب خانه های زیادی دراکناف سرزمین پهناور ایران وجود داشته. چرا که درآن روزگاران دولت ایران یکی از دوقدرت بزرگ منطقه بوده و لازمه جاه و جلال دربار با عظمت و قدرت و شوکت پادشاهی، حضور دانشمندان و دانش پژوهان را یک امر الزامی قلمداد می کرد. به یقین وجود کتابخانه ها نه تنها تشریفاتی نبوده، بلکه قرائن نشان میدهد که به منظور پرورش نخبگان و رشد افکار شاهزادگان و نجبای دربار و طبقات برگزیده، وجود کتابخانه ها بعنوان ابزار اصلی معارف، یک ضرورت، و واقعیت الزامی بوده است. 1
حال به آن جانور نابخردی که ازروی جهل مطلق، فرمان کتابسوزی را داده و ذخایرعلمی و فرهنگی کشور مغلوب را به آتش کشیده، جز لعن و نفرین چه کار میشود حواله کرد! طرفه آن که ازهمان آغاز وقتی اعراب وارد منطقه شدند هر جا پا گذاشتند با خون و خونریزی و غارت به زور شمشیر، اول مردم را مسلمان کرده و سپس خیلی چیزها از فرهنگ مغلوب اخذ کردند. دراین بده و بستان جبری، شیوه های اکتسابی تغییری دراصول اسلام نداد. اصول برجا ماند. اصولی که ایمان بود و رسمیت یافت. اما با چه بهائی؟! با جنایت ها و آدمکشی ها و ویرانی های وحشیانه.
در این دین تازه که اسلام بود، عقل کاره ای نبود و نیست. عقل، درهیچیک ازادیان ابراهیمی کاره ای نیست. محلی از اعراب ندارد. دین یعنی ایمان کور. دین، هراندیشه را به دارمیکشد. دین، زندانبان عقل وتفکر آدمیست که پیشوایان زندانبانی اش را برعهده دارند. رسالتِ این جماعت انگل برای کنترل ایمانِ مؤمنان است. درزنجیرۀ دینی تنها ایمان کور است که مؤمن واقعی را کمال مبیخشد. بنا براین، دین، نه تنها وقعی به عقل نمیگذارد. بلکه دشمنِ خونی و سرسختِ دانائی و آگاهی است. و تنها ایمان است که سرنوشت او را در دنیا و آخرت رقم میزند. خیلی هم که زور بزنی و ازعقل وخرد با فقیه مسلمان بحث کنی، عقل را درسایۀ ایمان و درسایبانی به وسعت یک تارمو قرار میدهد و با همان، طنابِ دار دورگردنت را میبافد. با چنین زمینه ها وقتی که عقل را درمسلخ ایمان سر بریدند، رسوم عرب جاهلیت یعنی: دست وپا بریدن و گردن زدن و سنگسار زن، جایگزین فرمان الهی شد. هرکس هم پرسید اینها را چه کسی و درکجا به شما ابلاغ کرده که ازانظار دیگران پنهان ماند و فقط شما دیدید ورؤیت ش کردید؟ گردنش رفت زیرساطور. با این ساطورها بود که خشونت رسمی شد. رسمیتِ آسمانی ومنزلتِ فرمان الهی پیدا کرد. و انسان در نقش گوسفندِ مطیع، درگروِ رمه داران و چوپانان آزمند درآمد. همۀ نهادهای برآمده ازچنین اصول ایمانی با تاریخ بالا آمد و نسل ها را درآغوشش پروراند. آمدند و رفتند و مؤمنان هم کنارجویی نشستند وگذر عمر را تماشا کردند. البته این ازعافیت طلبی نبود از اعتیاد بود. اعتیاد به بی اندیشگی را نهادی کرد واوهام را قدرت بخشید . بعنوان اصلی از زندگی، ذهنِ لبریزازمفروضاتش را اشغال کرد. تا فقها و دزدان عمامه دار درتخت سلطنت نشستند. واین بار مؤمن درسنگسار و قتل زن فاسق و زناکار آستین ها را بالازد ومشارکت کرد. در گردن زدن مرد مرتدٍ دگراندیش نقشِ جلاد را برعهده گرفت. ازتصوراینکه یک راست میبرندش به بهشت، به توحش خود بالید وخوی حیوانی اش را فضیلت شمرد. تکرارِ وعده های جهان پس ازمرگ در تبلیغات سازمان یافتۀ رسمی، دین و دل ازساده اندیشان ربود. ازتصورخوشگذرانی های جهان پس ازمرگ تا آنجا پیش رفت که بهشت پاتوق جنایتکاران شد. ملایان، غارت و چپاول را به طرز بیسابقه ای شروع کردند. با نام خدا ودین اسلام داروندار مردم را به چپاول بردند. وحشت و بیم وهراس وآدمکشی را رواج دادند. در پرتو طاعت و بندگی ذلت و فلاکت به اوج رسید. مردم وامانده و مفلوک چراغ به دست دنبالِ خان مغول میگشتند که بیاید و جلویغماگری عمامه داران قرآن به دست را بگیرد. ملایان، برای چپاول وغارت کشور، دروغ هایی گفتند وترفندهایی بستند که عقل ها حیران ماند. اگرهم چنگیزخان پیدایش میشد، سال ها میبایست پادوئی میکرد پیش اینها تا رسم و رسوم چپاول شیعی را یاد بگیرد.

اشاره کردم که خشونت با فاجعه های زیادی درگذشتۀ تاریخ ما حضورداشته :
درحکومت آل مظفر، که اعقاب ایرانی فاتحان عرب بودند، درحکمرانی امیرمبارزالدین آمده است که : بارها وی قرائت قران و نماز را قطع می کرد تا به دست خود مجرمی را که به نزد او آورده بودند گردن بزند. او پس از عمل گوئی هیچ اتفاقی نیفتاده، مجدداَ قرائت کتاب مقدس را ادامه می داد. وی درمدت حکومت خویش لااقل هشتصد نفر (800) را گردن زد.2
درحملۀ تیمور به اصفهان: کله مناره های بسیار ازهفتاد هزار جمجمه اصفهانیان برپاشد. 3
شاه اسماعیل صفوی باسرهای بریده ازبکان مناره ها برپاکرد.4
نادرشاه بعد از قلع وقمع قیام دوم مردم شیروان 14 من (42) کیلو چشم شورشیان را برای شاه فرستاد. 5
شاه عباس صفوی دشمن سرسخت خود را وقتی مغلوب میکند ازجسدش نیز انتقام میگیرد. جسد شبک خان ازبک را در وسط میدان انداختند و سپس به صوفیان فرمان داد تا جسدش را خوردند. 6

در کتابی که سال ها پیش درایران منتشر شده عکسی از دوران قاجار به چاپ رسیده با چهار سر بریده در نیزه های بلند که در ملاء عام وسیلۀ عوامل حکومتی به نمایش گذاشته شده است. نوشته زیرعکس جلب توجه میکند: "دردوره قاجاریریدن سر رواج داشت." 7

درسال 1324 درحکومت صدر دراردبیل میرخاص نامی درکسوت روحانی که نمایندۀ مرجع تقلید دران نواحی بود، حکم رجم (سنگسار) را اجرا کرد. 8
این روحانی آدمکش چند نفر از دهقانان عامی و بیسواد را که شایع کرده بودند عضویت حزب توده را پذیرفته اند به تحریک مالکان و متنفذان محلی درمیدان روستا آتش زده بود. همان جا. 9
درآذرماه 1325 وقتی حملۀ ارتش به سمت آذربایجان شروع شد، قهرمانی را درباسمنج (دوفرسخی شرق تبریز) در وسط خیابان خواباندند با وضع فجیعی گوش تا گوش سرش را بریدند. سرخونالودش را برسر چوب بلندی زدند وهلهله کنان دور محلات و کوچه ها گرداندند .10
ذکراین نمونه ها ازاین جهت قابل تأمل است که خشونت برآمده از قدرت، درتاریخ پایگاه و منزلت قانونی خود را تا به امروزحفظ کرده. نباید فراموش کرد که خشونت قبل ازاسلام هم بوده و بخشی ازقدرت حکومت های وقت را نمایندگی میکرده است. با این تفاوت فاحش، که ایرانیان درکشورگشائی ها، با دین و آئین مردمان مغلوب کاری نداشتند. وآزادی مذهب بین کشورهای شکست خورده کاملا رعایت میشد. 11 [مطالعۀ این سند جالب قابل تأمل است.] اسلام این رسم کهن را مراعات نکرد.

درحملۀ اسلام، روش "زورچپانی" دین درسرزمین های شکست خورده، آفت های بزرگی بارآورده که اثراتِ ننگینش هنوز بروجدانها سنگینی میکند. گذشته ازاینکه آفرینندۀ مهربانِ هستی به ضرب شمشیررنگ خون گرفت. طاعت و بندگی وزیستِ بنده وار زیرسلطۀ حاکمیت ایمان کور، نسل ها را درزنجیرعبودیت به بندکشید وتباه کرد. با زاد و ولد حیرت آوری رشد کردند. به امیدِ اینکه پس ازمرگ، در غرفه های عطرآگین بهشتی کنارنهرهای شیروعسل از لذت هماغوشی با انواع پریچه های نر وماده سیراب خواهند شد.
اینکه امروزه به اندازۀ انگشتان یک دست، متفکر واندیشمند از این جماعتِ میلیاردی درسراسر جهان دیده نمیشود، میوۀ شوم آن هجوم و فرهنگِ طاعتِ وبندگی و بنده پروری، ازهمه مهمتر وعده های بیهوده وبیجای دنیای پس ازمرگ است.
برگردیم به بحثِ اولیه که انگار کمی دورافتادیم ازاصل موضوع .
با آمدنِ حکومت اسلامی، این بار"خشونت" بعنوان فریضۀ دینی باتصویب مجلس قانونی وهمگانی شد. آدمکشی، دار و طناب ازاصول پایدار فرهنگ با الزامات اسلامی، اخلاق مردمی را تحت نفوذ قرارداد. لحن گویش و خوانش مردم و رفتارهای روزانه به خشونت گرائید. خشونت درسیاست ومذهب با مؤلفه های تازه ازخدعه وفریب در رنگ ولعابی از کرامت انسان خدایی وارد زندگی مردم شد. وآن خدای بخشنده و مهربان که الفبای آموزش نوباوگان بود، درسیمای جلادِ خونخوار و جبارستمگر، سراسر وطن را به خون کشید. رژیم اسلامی با این شیوۀ ننگین فرهنگ را از معنویت تهی کرد همچنین مردم را از باورهای دینی. توحش و زندان، جای تسامح و گذشت و مهربانی های ریشه دار را گرفت.
خلاصه اینکه خشونت، عارضه های منحصر به فردِ خود را دارد که با شتابی حیرت انگیزکل جامعه را آلوده میکند. شرم و حیا، این عطیۀ انسانیِ آفرینش را از چهره ها میزداید. بیشرمی و دریوزگی و درندگی را به جایش مینشاند. دست های آفریننده و مهربان رنگ خون میگیرد با چنگال های خونین، برای دریدن آدم و آدمخواری. و زمانی میرسد که با ظاهری به شکل و شمایل آدمی، اما درباطن گرگ درنده با همان صفت وخصلتهای وحشیانه اش ظاهرمیشود و مرتکب هرگونه قتل وجنابت میشود. واگربه سبب پیری وکندی دندان، توانائیِ حمله و دریدن نداشته باشد، ازشنیدن خبر هرجنایت شاد وشنگول میشود وچهره میگشاید. نمونۀ اش را درنهایت شگفتی درهمین هفته های اخیرهمگی شاهد بودیم.
بیجا نبود که روحانی شیعۀ عقب ماندۀ علیل الفکر، مرجع فکری رئیس جمهور، در فردای اعدام دوجوان 19 ساله و 26 ساله، درنهایت بیشرمی و بی کمترین آزرم از مردم، که از برکت وجودشان عمامه به سرشده، اعدام دوجوان را به جلادان و آدمکشان جمهوری اسلامی تبریک میگوید و از آدمخوارانِ حکومت میخواهد که جوانانِ بیشتری را بکشند! این وقاحت و بیشرمی، تنها از نمک ناشناسان بی ایمان برمیآید که در لباس روحانیت، با ابزار مذهبی و فریب عوام، مردم یک کشور را به بند کشیده اند.
وامروزه روز، رواج چپاول و دزدی و فسادِ آشکار درکشوراسلامی، زیرنظرحکومتِ روحانیتِ شیعه، به جائی رسیده که «عصا را از دست کور میدزدند»!

با تکیه به تجربه های تاریخ، اطمینان باید داشت که چراغ این ظلم و ستم هم خاموش میشود. رهبران خون آشام نیزبا افکار بدوی، از تخت خیالپردازی ها واژگون شده، درگنداب تعفنِ لعن ونفربن به خونخواران جهان میپیوندند. به ننگینی و بدنامی. بدجوری هم ننگین، در ردیف تبهکاران و بد نامان تاریخ ماندگار میشوند برای عبرت آیندگان.

___________________________________________________________________________
زیرنویس
1 - «درتوراة کتاب استر که ازخشایارشا سخن رفته داستانی است که درحدود سه سدۀ پیش از مسیح نوشته شده درچندین جا آمده است که فرمان یا نامۀ پادشاه به هرکشوری که درزیرفرمان وی بود به زبان و خط رایج همان کشور نوشته میشد و ازآن جمله درباب هشتم فقره 9 میگوید :«صد و بیست و هفت کشور،ازهند تا حبشه نامه و ازبرای هرکشور خط و زبان همان قوم را به کاربردند وازبرای یهودیان هم به خط و زبان آنان نوشتند. باز درتوراة درکتاب عزرا درباب چهارم، فقره 7 آمده است درروزگار اردشیر اول (درازدست) مهرداد و تبیل ویاران دیگر آنان به خط آرامی و با ترجمۀ آرامی نامه به اردشیر پادشاه ایران نوشتند. و توکیدیدس یونانی که درسال 395 پیش ازمیلاد مسیح درگذشت درتاریخش مینویسد : مردمان آتن گذاشتند نامه ای که فرستادۀ اردشیراول ازپادشاه خود آورده بود و به زبان آشوری = ارامی نوشته شده بود ازبرای اسپارتها ترجمه کنند.» ص 155 فرهنگ ایران باستان. بخش نخست. انتشارات دانشکاه تهران 1542 چاپ سوم 2536 شاهنشاهی نگارش پورداود.
2 – ایران ازدوران باستان تا قرن هیجدهم.ج2 پطروشفسکی با دیگرنویسندگان روسی ترجمه کریم کشاورز ص437
3 – همان ص 461. 4: همان ص 504. 5: همان ص 644
6– نصرالله فلسفی زندگانی شاه عیاس صفوی ج 1 ص 158
7– کتاب عکس های قدیم تهران به کوشش داریوش تهامی سال 1376چاپ نخست تهران
8 و 9– گذشته چراغ راه آینده ج 1 انتشارات زبرجد ص 243 تاریخ نشرندارد
10 – همان ج 2 انتشارات زبرجد ص 422 تاریخ نشر ندارد
11 – آرامش دوستدار مینویسد: رعایت آئین بیگانه در جوامع کهن و ازجمله درایران به عنوان تمیز قومیت و بومیت خود ازدیگری حکم فرهنگ فطری شدۀ سیاسی را داشت و قانونی نانوشته بود. کوروش و داریوش نخستین زمامدارانی هستند که این حرمت آیینی را به صورت رفتار سیاسی درمیآورند وآن را درکشورداری خود درسرزمین های مغلوب نیز به کار میبرند. شواهد تاریخی آن معروفند. ... ... ... برای نخستین بار در دنیای کهن تئودوسیوس امپراتور روم این پیمان عرفی را با دولتی کردن دین مسیحی و ممنوع ساختن دین رومی میشکند ... ... اسلام دومین دولت دینی درتاریخ است که با تحمیل خود براقوام، آنها را با اعراض ار آئین شان وا میدارد. ...» آرامش دوستدار درخویشاوندی پنهان به کوشش بهرام محبی . انتشارات فروغ ، نشردنا. چاپ و صحافی مرتضوی، کلن. چاپ اول 1387 صص194 - 193

این را بخوانید وکمی به فکربیفتید

2010-04-25T03:39:00.000-07:00

یک روزصبح سرد زمستان سال 2007 درواشینگتن مرکزدولت آمریکا مردی دردالان یک ایستگاه مترو با ویولون شش قطعه از پارتیتاهای ساخته باخ را به مدت 45 دقیقه نواخت. دراین مدت درحدود دوهزار نفر از جلواو در دالان گذشتند، بیشترشان برای رفتن به سرکارشان. سه دقیقه بعد از آن که مرد شروع به نواختن کرده بود یک مرد میانسال متوجه شد که کسی دارد ویولون مینوازد. این مرد یک کم یواش کرد و چند لحظه گوش کرد و بعد تند کرد رفت تا دیرش نشود.
چهاردقیقه بعد این ویولون نواز اولین یک دلاری را که کسی درکلاه او انداخت دریافت. زنی پولی را انداخت ونماند ورفت.
شش دقیقه بعد یک مرد جوان تکیه زد به دیوار تا گوش کند، اما چند لحظه بعد نگاهی به ساعت خود انداخت و رفت.
ده دقیقه گذشت. یک پسربچه سه ساله ایستاد اما مادرش دستش را گرفت و کشید. بچه دوباره ایستاد اما مادرش بازاورا کشاند و برد. اما بچه همچنان که کشیده میشد سرش را برمیگرداند تا نوازنده را ببیند. اما کشانده میشد و رفت. چند بچه دیگر رسیدند و همین جور کشیده شدند و برده شدند و رفتند. بی استثناء .
شد چهل دقیقه .
ویولون زن همچنان زده بود. فقط شش نفر ایستاده بودند به مدت کوتاهی که گوش بدهند . بروند. تقریبا بیست نفر پول تو کلاه نوازنده انداخته بودند اما نمانده بودند. بعد از چند لحظه رفته بودند. ویولون زن سی و دو دلار درکلاهش ریخته شده بود. یک ساعت بعد ویولونش را گذاشت درجعبه. سکوت بود. کسی نبودکه دست بزند. کسی دست نزده بود. هیچ جور تحسین و تشویقی نشده بود. سرجعبه را بست و آرام رفت. هیچکس هم نفهمید که این ویولون زن جوشوا بل است یکی ازبزرگترین ویولونیست های امروز دنیا. قطعه هائی که نواخت از پیچیده ترین کارهائی است که درطول تاریخ موسیقی آفریده شده است، ویولونی که با آن این قطعه ها را مینواخت از گرانترین ویولون های دنیاست و سه ملیون و پانصدهزار دلار قیمت دارد. دوروز پیشرهم همین نوازنده با همین ویولون همین قطعه ها را درتالاری درشهر بوستون نواخت که تمام بلیت های برای کنسرتش به فروش رفته بود و بهای هر بلیت یک صددلار بود.
این واقعه ایست واقعی. ترتیب این کار دردالان متروی واشینگتن را روزنامه واشینگتن پست داد، برای یک نوع تجربۀ اجتماعی.
ازاین تجربه سه سئوال بیرون میآوریم:
1 – در یک جای عادی معمولی در یک ساعت غیرمعمولی آیا میتوانیم درست درک کنیم، یا آیا خودمان را جمع و جور کنیم که درست بفهمیم ؟
2 – آیا گذشت داریم که کمی صبر کنیم، کمی حواسمان را جمع کنیم، کمی بخواهیم بفهمیم ؟
3 – آیا قریحه را میتوانیم خودمان کشف کنیم و درک کنیم یا باید با سروصدا به خوردمان بدهند و به ما به ضرب عادت وجار و جنجال بقبولانند، تا ما فکر کنیم که می فهمیم؟
به هرحال بک نتیجه میتوانیم بگیریم و آن اینست که :
اگر به خودمان وقت ندهیم که زیباترین ساخته های موسیقی را ازسوی ماهرترین نوازنده ها که روی بهترین ابزار موسیقی زده میشود بشنویم و دریابیم چقدر چیزهای درجه اول دیگر را که از سوی برجسته ترین ادم ها دردسترس ما میافتد از دست میدهیم و توجه نمیکنیم و نمی فهمیم چون درگیر عادت و پیشداوری های خودمان مانده ایم.

نگاهی به کلاغ و گل سرخ؛

2010-03-31T09:56:00.000-07:00

«کلاغ و گل سرخ روایتِ چشمی است که از منقار کلاغهاگریخته است.»
بهروزشیدا
کلاغ و گل سرخ، خاطرات زندان مهدی اصلانی است که درفاصلۀ سالهای 1367 ـ1363 ماهیت زندان در جمهوری اسلامی را تجربه کرده است. نویسنده در شروع انقلاب بیست و یک بهار پشت سر گذاشته، جوانیست زبر و زرنگ درس خوان، فرزند علی بالشویک «که درهنگ قزاق خدمت کرده بود». آخرین فرزند خانواده است؛ با پنج برادر. درسهراه اکبرآبادِ سلسبیل تهران چشم به هستی گشوده، در همان محل بزرگ شده و با موج تکاندهندۀ انقلاب بالا آمده است.
متن کامل

باردیگر و این بار

2010-02-05T11:35:00.000-08:00

روایتی از زندان های جمهوری اسلامی

اثر: م . ا. به آذین

اشاره ای کوتاه:
نویسنده که سه سالی ست، چهره درنقاب خاک کشیده، از نویسندگان و مترجمان برجسته کشوربود با سابقۀ طولانی درامور فرهنگی و از وفادارترین یاران و طرفداران چپ. و زندانی دو رژیم. بچه دبستانی بود که سر بریدۀ سردار جنگل را در بالای نیزه میبیند که در کوچه های رشت میچرخاندند! پس از اخذ دیپلم جزو محصلین اعزامی به فرانسه عازم آن دیار میشود. دربازگشت ازفرانسه، وارد نیروی دریائی شده و با سمت رئیس تعمیرات بندرانزلی سرگرم کار مشیود. دراثر بمباران توسط نیروی هوائی شوروی در شهریور 1320 دست چپش را ازدست میدهد. با این تجربۀ تلخ، کارزار زندگی را برای کسب آزادی دنبال میکند. در سال 1323 به حزب توده ایران میپیوندد. در تحولات و تنش های حزبی و حادثه کودتای 28 مرداد با زندانی شدن سران حزب و تجربۀ دیگر شکست ها درآن سال ها، وصف دیگران دروابستگی فکری به نظام شوروی، قانعش نمیکند و به فعالیت ادامه میدهد. و درمخالفت با رژیم شاه بارها زندانی میشود . بعد ازانقلاب اسلامی، با اینکه به وفاداری رژیم نوپا شهرت داشت، به اتهام طرفداری و عضویت در حزب توده ایران دستگیر و بعد از هشت سال از زندان آزاد میشود.
متن کامل

کدام عشق آباد؟

2009-12-28T10:42:00.000-08:00

دولت آبادی ها با علم و کتل تا چند فرسخی به استقبال میروند. صولت مجری دستور حکومت است و شیخ علی مجری حکم خدا. اما هردو حامل حکم قتل "عارفی" ها هستند یعنی مردم دولت آباد....
متن کامل

نگاهی به اشک سبلان

2009-10-03T11:29:00.000-07:00

ابراهیم دارابی
نشر دنیای نو
تابستان 1385
این رمان تاریخی در دو جلد و در1269برگ به چاپ رسیده است. رمانیست که از روز پایانیِ حکومت یکسالۀ فرقۀ دموکرات آذربایجان شروع و با انقلاب 57 به پایان میرسد. سیرحوادث بیش از سه دهه دراین رمان، خواننده به ویژه نسل معاصر را با وقایع آن سال های پرتنش آشنا میکند. وهمچنان با تحریف های تاریخی، "تاریخسازان رسمی" ومدعیانِ عدالتخواهی! که نویسنده، با احساس مسئولیت، تباه شدنِ آمال و آرزوهای مردم درمانده ای که در چنگال مالکان و زمینداران دراسارتی بَرده وار گرفتار بودند را توضیح میدهد....

متن کامل

کلاس عشوه

2009-05-23T14:54:00.000-07:00

زری خانم که به تازگیها ازتهران برای دیدار خواهرش به برلین آمده بود، ازآنجائی که، زمانی درولایت با عیال همکار بودند، ما راهم برای دیدبازدید شان دعوت کرده بود. آنجا بود که داستان زیر را تعریف کرد.

برادرم کیان که سال ها در آلمان تحصیل کرده و دردانشگاه برلین تدریس میکرد، در چهل سالگی به فکر ازدواج افتاد و تلفنی از من خواست که دخترتحصیل کرده ای برایش پیدا کنم. درحال جستجو و مطالعه بودم خبر داد که توسط اینترنت با دختری در تهران آشنا شده است. بعد از مقداری تعریف از جمال و کمال دختر خانم، گفت که به زودی همدیگر را در ترکیه ملاقات خواهند کرد. وقتی ازش توضیح بیشتری خواستم، حس کردم که مایل نیست زیاد صحبت کند. ناشیانه نوعی پنهان کاری میکرد.
آن دو در استانبول باهم دیدار کردند. مراسم عقد با حضور پدر ومادرعروس انجام گرفت. کیان وقتی به برلین برگشت وخبر را به من داد، حیرتزده پرسیدم چرا مخفی کاری کردی؟ گفت مهنازاین جوری میخواست. بهانه اش این بود که برای فرار از دست خواستگاران سمج، - که همه شان دکتر و مهندس، ازخانواده های سرشناس اند و دارند پول پارو میکنند - تصمیم گرفته که تاپان کارهمه چیز را پنهان نگه دارند.
گفتم مواظب باش!
برادرم، مثل اینکه حرف نامربوطی ازمن شنیده، بعد از سکوت طولانی که تلخیِ آن ازراه دور قابل هضم بود، با یک خداحافظیِ
سرد گوشی را گذاشت.

باقی داستان را بشنویم از قول خواهرش. که سال هاست دربرلین زندگی میکند.
مهناز، دوستی دربرلین داشت به نام سحر، که زمانی با من همکار بود. دختر مهربان وبا شخصیتی بود. با یک جوان آلمانی ازدواج کرد. کار تازه ای گرفت و رفت. ولی دوستی ما با همان مهر ومحبت گذشته ادامه داشت. با آمدن مهناز، احساس کردم که سحر با من سرد شده. هرازگاهی که همدیگررا میدیدیم، ازبی اعتنائی وسرسنگینی اش تعجب می کردم.
درنخستین سالگرد عروسی کیان و مهناز، برادرم سنگ تمام گذاشته بود. من بعد از مدتها درخانه آنها جزو مهمان ها بودم. برادرم مثل پروانه دور مهناز میچرخید و رو به من خیلی آرام و درگوشی از زیبائی ها و لطافت های مهناز تعریف میکرد. خوشحال بودم که واقعا عاشق مهناز است. اما مهناز بغض کرده فرورفته درخود مثل برج زهرمار، مهمان ها را تماشا میکرد.
آن روز نگرانی من بیشترشد.
هفته ای بعد، نیمه شب بود که برادرم تلفن کرد. آشفته حال و پریشان پرسید از مهناز خبر داری؟
گفتم نه، چه شده؟
گفت از سر کار که برگشتم درخانه نبود. فکر کردم جائی رفته پیش دوستان. ولی هرجا میرفت تا حالا برمیگشت . نگرانش هستم. میخواستم به پلیس تلفن کنم اما بهتر دیدم از شما هم بپرسم و بعد! شما هیچ خبری ازش نداری؟
گفتم دیروز با سحر دیدم توی کافی شاپ نشسته بودند. تلفن کن از آنها بپرس.
گفت من نه رابطه ای با آنها دارم و نه شماره ای! خودت با آنها تماس بگیر و فوری به من خبر بده!
تلفن کردم به سحر، گوشی را برداشت. بعد از سلام واحوالپرسی گفت راستش میخواستم تلفن کنم و خبررا بهت بدهم اما دودل بودم. برادرت چرا این دختر بیچارۀ تک و تنها را توی این ولایت غریب اینقدر اذیت کرده کتکش زده اونم مجبور شده از دستش فرار کند!
گوشی را به زور تو دستم فشار داده بهت زده پرسیدم
سحرجان این حرفها چیست که میزنی. کیان اهل این حرفها نیست. او حتی ازنگاه تند این و آن وحشت میکند و میترسد چه برسد که روی کسی دست بلند کند! چه کسی این حرفها را به شما گفته ...
از سکوت سنگین سحر، فکر کردم گوشی را گذاشته یکی دوبار الو الو کردم و گفتم سحر گوشَت با منه؟ پاسخ داد آری. ولی پیدا بود که درفکر فرو رفته. پرسید کیان حالا کجاست ؟ گفتم درخانه اش منتظر مهناز نشسته نگران و دلواپس. میخواست به پلیس تلفن کند. گفتم صبر کن منتظر تلفن من باش . سحر گفت باش خانه آمدم. و گوشی را گذاشت.
نیم ساعتی نکشید که سحردستپاچه و عصبانی وارد شد. گفت: این نامه را غروب به من داد. خداحافظی کرد وپرید توهواپیما رفت آمریکا. راستش دراین یکسالی که اینجا بود مدام از دست برادرت شکایت داشت . ازانحراف جنسی گرفته تا کتک زدن ها و فحاشی های او میگفت. هر روز پیش من گله میکرد و اشک میریخت. ومن خر هم همه را باور میکردم. راستش آن شبِ مهمانی وقتی رفتارهای عاشقانه کیان را دیدم حیرت کردم. از مهنازهم پرسیدم این همه حرف های بد بد چیه پشت سر این مرد میزنی؟ این که لحظه ای ازتو غافل نیست. دائم دور سرت میچرخه. معلومه که خیلی خیلی دوستت دارد؟ گفت نقش بازی میکند. گفتم نقش بازی کردن حدی دارد" زد زیرگریه! پرسیدم تو خودت درحال بازی کردن نقش نیستی؟ سکوت کرد. اشک هایش را پاک کرد و گفت: کیان سن و سال پدرم را دارد. این ازدواج مصلحتی بود. خواستم بیام بیرون. من عاشق منوچهرم. یادته؟ گفتم آری آن که رفته آمریکاست. گفت من و او سالها عاشق همیم. چطور به شما نگفته؟ دارم میرم پهلوش. این نامه را به کیان برسان.
نامه را که دو خط بود گذاشت کف دستم و رفت.
پرسیدم مهناز را ازکجا میشناختی
گفت دوست منوچهر بود. از کلاس عشوه! درتهران با هم دوست شده بودند.
کلاس چی؟
کلاس عشوه! آنجا راه های قِر و غمزه و عشوه های زنانه و مردانه را به شاگردان یاد می دهند !

منوچهر را ازکجا ... حرفم را قطع کرد و گفت منوچهر برادرمه. مکث کوتاهی کرد. بعد گفت
به جان بچه هام قسم از رابطه های عشقیِ آن دو بیخبر بودم. طفلکی کیان

قربانگاهِ اندیشه ها

2009-03-25T16:39:00.000-07:00

در سحرگاه نخستین روز نوروز سال 1388، خبرمرگ امیدرضا میرصیافی وبلاگ نویس جوان را در زندان اوین شنیدم. غرق اندوه ازتباهی عمر جوانان وطن و پرپرشدن "گل هایی که در جهنم میرویند" بودم که:
سازمان عفو بین الملل اعلام کرد که درسال گذشته (2008 میلادی) 367 نفر درایران اعدام شده که دربین آنها 8 طفل محکوم به اعدام بوده. وایران بعد از چین، مقام دوم درجهان را دراین باره کسب کرده است.

یاد روایتی افتادم از «سیاحتنامه محرمانه» اثر تکان دهنده رضا علامه زاده :
«دربامداد یک روز بارانی از "باغستان سیبی" درحاشیه مسکو به نام "بوتوو" شهررا ترک میکنیم. باغی به بزرگی یک هکتار با درختان سیبی که بارشان را زیر باران برزمین ریخته اند. چرا که میدانند هرگز کسی طعم واقعی آنرانخواهد چشید. این درختان پیر ریشه نه برخاک که برحاکسترهزاران انسان رنجکشیده، شکنجه شده و درنهایت اعدام شده دوانیده اند. چرا که درطول سالهای سیاه 1937 تا 1953 این باغستان گورستان اندام مثله شده قربانیان سیاست بود. برلوحی که درویترینی به تماشا گذاشته شده کسانی که هرروز اعدام و در این باغستان دفن شده اند نوشته شده است. میروم پای تابلو و آمار اعدامیان چندماه ازسال اول سال 1937 را که روز به روز گزارش شده است جمع میزنم. آگوست 1296 – سپتامیر 3163 – اکتبر 2045 – نوامبر 1743 – دسامبر 2375 ...» ص95 انتشارات نشرکتاب لس آنجلس1997
و سا لها بعد جنایتکار بزرگ دیگری، ازتبار هیتلر و استالین، نه با کلاه وچکمه، بلکه با عبا وعمامه با مدعای میراثداری اسلام به جانیان بزرگ جهان میپیوندد. کمیت جنایت های این روحانی، نباید شبه برانگیز باشد اگرعمرش اجازه میداد وازبین نمیرفت تشنه کامی و خونخواهی اش را دررقابت با آن دو جنایتکار قرن ثابت میکرد. اقبال مردم یاری کرد که پیرانه سر به حکومت رسید و نتوانست بیشتر از مردم ایران و مسلمانان را قتل عام کند.

دربین سیاستمداران دوران پهلوی، اسدالله علم تنها رجل سیاسی بود که در خرداد 42 پیام را گرفت. همان طوری که درخاطراتش نوشته. علم موج ویرانگری را که درراه بود به درستی تشخیص داده بود. به هرعلتی بود – که قطعا هشیارتر وآگاه تر بود - به مقابله برخاست. این سخن به معنای تأیید سیاست های کلی آن دوران و به ویژه عملکرد علم نیست. مخالفت با علم وحکومتِ آن دوران موضوع دیگریست و نادیده انگاشتن خدمت او و دیگر خادمان به وطن، موضوع دیگر.

چون دماوند ...

2009-03-15T12:17:00.000-07:00

دربارۀ نویسنده:
حبیب ترابی، جانباز است. در 21 سالگی برای انجام خدمت سربازی به جبهۀ جنگ اعزام می شود. در اثراصابت ترکش خمپاره به سرش، مجروح و پس از دوماه بیهوشی دربیمارستان دوباره چشم بازمیکند خود را ازهردوپا فلج میبیند و و فاقد توان حرف زدن. مدتها طول میکشد تا با معلولیت ش کناربیاید و بعد تصمیم میگیرد به نوشتن.

متن کامل

بشارت

2009-02-22T09:34:00.000-08:00

خدا به زادگاهش باز می گردد
هوشنگ معین زاده
انتشارات آذرخش . 1384

«.....نویسنده، شیطان را در هیبت پیرمرد شبیه چوپانان ملاقات میکند و با ناباوری میپذیردش. بین آن دو بحث دربارۀ وحی و فرشته ومعراج با ادله وروایتهای تورات وادیان الهی درمیگیرد. شیطان، میپرسد: «...در جستجوی یافتن چه هستی؟» روایتگر که دنبال حقیقت، یا به سخن دیگر، خدا میگردد میگوید «حقیقت، میخواهم حقیقت را بدانم.» و شیطان دست ش را میگیرد و به آن سوی سراب هدایتش میکند. اما، با سخاوتمندی اندیشمندانه یادآورمیشود که «فکر نمیکنی حقیقتی که در"آنسوی سراب" وجود دارد، دراین "سوی سراب" نیزیافت میشود.» ص99....»

متن کامل

شرح حال نسل خاکستری

2008-10-18T14:19:00.000-07:00

بدون شرح -
رمان
مهدی استعدادی شاد
چاپ اول این کتاب درسال 1375 و چاپ دوم در1380 درآلمان توسط نشرالبرز منتشرشده است.
این رمان 177 صفحه ای شامل بیست و یک فصل است که هرفصل با سخنی نغزاز نام آوران، یا سروده ای ازشاعران آغاز می شود. ارتباطِ کلی فصل ها نمونه ای درتوضیح سرنوشت ملتی ست که از صد سال پیش در درپیچ و خم تحقق آزادی گیر افتاده هنوز ازتمیزراهِ درست ناتوان مانده ولنگ میزند. با چنین سابقه بود که انقلاب 57 با ازسرگذراندن تجربۀ حدیتِ "چاله و چاه" در اسارتِ استبداد مذهب گرفتار میشود!
بیژن، آفریدۀ استعدادی شاد، چهرۀ شاخصِ این انقلاب است درنقش جوانی آگاه و تحصیل کرده، تجربۀ خود و یارانش را در"نسل خاکستری" روایت می کند.

متن کامل

نگاهی به: گریز ناگزیر

2008-09-22T11:44:00.000-07:00

سی روایت گریز از جمهوری اسلامی ایران
به کوشش:
میهن روستا
مهناز متین
سیروس جاویدی
ناصر مهاجر
2 جلد - 1126 صفحه
ناشر: نشرنقطه. چاپ مرتضوی.

یک جمع چهارنفره، همدل و متحد کار بسیار با ارزش فرهنگی - سیاسی را پی افکنده اند که گذشته از تجلیِعلائق و مودتِ همکاری، روایتگرصادق این تفکر است که اگر رفتار وکردارها درراه سالم و درست به کار گرفته شود، با صمیمیت و وفاداری میتوان درتبعید نیز با استفاده از توانائی ها، طرح های مؤثر ومفید انجام داد و شاهد پیشرفت های مطلوب بود."گریز ناگزیر" نمونۀ برجسته ای از این همدلیها درتحکیم و تأیید چنین باورهاست.

متن کامل

تاریخ سنگسار

2008-08-30T03:18:00.000-07:00

آوازهای هزاریک پاییز، اثر محمود کویررا میخواندم که به قطعۀ "روسپی" رسیدم. یاد تاریخ سنگسار افتادم که سال ها پیش درکتابی خوانده بودم :
هردو را این جا میآورم. اما اول شعر کویر را :

روسپی

چشمانش، به رنگ خدا
صدایش، بال بال ملایکه
تَنش باهار
به باغ سینه اش، اَنار قندهار.
آنجا!
کنار بازار تازیانه فروشان
پرپرش کردند.

********

اما، دربارۀ تاریخ سنگسار
نقل به مضمون

مردسامی ازکنار بیشه زاری درحال عبوربود که میمون نروماده ای را دید درحال جماع . ترسید. پشت درختی پناه گرفت. میمون نر بعد ازخاتمه کارش راه افتاد طرف تپه. هنوز در تیررس نگاه مردِ سامی
بود که میمونِ نرِ دیگری از درخت پائین آمد و با ماده درآمیخت. آن هم بعد از خاتمه کار راه تپه را پیش گرفت و رفت. مرد سامی آماده رفتن بود که ازسروصدا وحمله گروهیِ میمون ها وحشت زده، پشت سنگی بلند پنهان شد. میمون های خشمگین، با پرتاب سنگ ماده میمون را دنبال کرده بودند!

ناگفته های انقلاب ۵۷

2008-08-28T10:28:00.000-07:00

«...امیرانتظام که درحدود ۲۵ سال زندان کشیده، از طولانی ترین زندانیان سیاسی ایران دررژیم اسلامی است که هنوز هم با اینکه در زندان نیست اما ازمواهب آزادی بی بهره است. گزمه های حکومت چارچشمی مراقب اوهستند....»

متن کامل

صدمین آرش

2008-08-17T10:37:00.000-07:00

در دفتر شماره ی صد آرش بیش از ۱۶۰ نفر از اهالی قلم و هنر شرکت دارند. هریک با کوله باری از سفره ی معارف انسانی و هنری و تجربه های سیاسی و زندان و حقوق زنان و کشاکش های حزبی و سازمانی تا تئاتر و فیلم و ترانه و طنز...

متن کامل

درسوگ یعقوب

2008-08-13T04:11:00.000-07:00

اعدامها را متوقف کنید:
(مسيح علي نژاد تصوير دخترك معصوم روزنامه نگار شهيد يعقوب مهرنهاد را در وبلاگش براي روز
خبرنگار انتخاب كرده بود.بامدادم اگرچه به اين تصويرغرق اشك شد اما باراني شد از واژه ها كه مي آيد...)
زيباترين پرنده تنها
در جويبار اشكش ٬
فرياد ميزند
باباي من كجاست ؟
يعقوب
- تصويري از جواني مفقود
ـيك كوجه باغ نور
در ظلمت شبانه مقهور
با حسرت شنيدن آواز دخترش
خاموش ميشود.
هان بنگر !
اين رستم است كه ميگريد
اين رستم است كه سهرابش را
گم كرده است.
در لحظه هاي درد بلوچستان
اينك تمام ايران
فرياد ميزند :
يعقوب ما كجاست ؟
علي رضا نوري زاده ۸/۸/۲۰۰۸

چشم باز و گوش باز

2008-08-07T10:09:00.000-07:00

تآملی دیگر در: یک گزارش از زکریا هاشمی

«چشم باز و گوش باز» اثری ست مستند از حوادث جنگ ایران و عراق، اما با تأملی کوتاه میتوان رگه های دیگری را نیز دراین کتاب کشف کرد. رگه هائی از درهمجوشی فرهنگِ محبت و خشونت، ایثار و چپاول، صداقت و رذالت ...

متن کامل

درتیررس حادثه:4 بخش پایانی

2008-05-26T10:27:00.000-07:00

"قوام استاد مسلم شگرد و تدبیرسیاسی"، و قتل عام مردم آذربایجان

موقعش رسید. به بهانه شروع انتخابات نیروی نظامی با تدارکات جنگی عازم آذربایجان شد. آقایان مهندس مهدی بازرگان وسید محمود طالقانی که گویا درآن سالها به تازگی به امام جماعت مسجدی درخیابان استامبول برگزیده شده بود درپادگان باغشاه حاضر شدند. قرآن بالا سر سربازان گرفتند و دعا کردند که از جنگ باکفار به سلامت برگردند!
نخستین جنایت های وحشیانه در زنجان رخ داد. جهت پرهیز ازاطاله کلام مطالعۀ صفحات 418 تا 422 کتاب«گذشته چراغ راه آینده است»، به علاقمندان توصیه میشود تا عمق توحش جنایات سازمان یافته توسط ذوالفقاری ها و ارتشی ها را دریابند.
با رسیدن ارتش به تبریز کشت و کشتارآغازشد. جنایت ارتش بیسابقه بود.

متن کامل

درتیررس حادثه- بخش 3

2008-05-06T06:05:00.000-07:00

روایت های مبالغه آمیز شوکت شنیدنی ست:«ازنخستین سالهای روی کارآمدن نازی ها، روابط میان ایران و آلمان رشد قابل ملاحظه ای کرده بود. سرمایه های بانکی و مؤسسات مالی آن کشور، شریان های اقتصادی ایران را به جزنفت دراختیار خود گرفته بودند. آلمان طی این سال ها، بزرگترین سرمایه گذار درایران بود. ... ... کارشناسان و مستشاران آلمانی در مشاغل حساس ساختمان راه آهن، صنایع جنگی، اتومبیل سازی، تولید برق و بهره برداری ازمعادن شرکت داشتند. رادیو ... ساخته شد. هواپیما سازی (تآکید ازماست) درشاه آباد آغاز به کارکرد

متن کامل

درتیررس حادثه- 2

2008-04-14T06:48:00.000-07:00

قوام بعدازآن فتوحات درخشان!ازسمت وزیرجنگ برکنارشده وبه سمت استاندار خراسان و سیستان به مشهد میرود. به قول نویسنده: " درآنجا نیز با جلال و اقتدار فرمان راند" ص 75.
استانداری قوام درآن سال ها مصادف با شروع نا آرامی ها و انقلاب روسیه است که باعث اغتشاش ایلات خراسان شده وهموبا اعمال قدرت، امنیت را درمنطقۀ برقرار واز نفوذ نا آرامیها و شیوع افکارانقلابی جلوگیری میکند. با اینکه خزانۀ خالیست، و حقوق ماهیانه ژآندارمها عقب افتاده، برای حفظ آرامش منطقه، به شهرستانها میرود. ازنهاد های دولتی سرکشی میکند....

متن کامل

درتیررس حادثه

2008-03-14T11:05:00.000-07:00

زندگی سیاسی قوام السلطنه
حمید شوکت
نشراختران – تهران – چاپ اول 1385
۱
شوکت که درگذشته پژوهشهای خودرا دربیوگرافی زنده ها، باخاطراتِ فعالان طیفی از چپ اندیشان وانقلابیون ایران متمرکز کرده وبا تدوین آثار روشنگرانۀ مفید، فصلی از تفکر سیاسی چنددهۀ جامعه را به چالش گرفته بود، این بار به سراغ یکی از رجال عصر قاجار و پهلوی ها رفته که بیش از نیم قرنی ست چهره درنقاب خاک کشیده است.
احمد قوام، هم کارنامۀ سیاسی پرجنجال وآلوده ای دارد و هم روابط خصوصی و زندگی عادی ش آن طوری که گفته شده، سرشار از تناقض ها و روایت های بحث انگیز است.

متن کامل

وضعیت زن درسنت و درتحول اسلام

2008-02-25T06:59:00.000-08:00

نوشته: منصور فهمی

ترجمه: تراب حق شناس و حبیب ساعی

اثر فوق با همین نام، رساله ‍ دکترای منصور فهمی از مسلمانان مصر است که "درسال ۱۹۱٣ دردانشگاه سوربن (پاریس) از آن دفاع شده و تا همین یکی دو دهه پیش به ورطه ‍ طرد و فراموشی افتاده بود." درادامه همین یادداشت آمده که این کتاب به شدت سانسور شده «جادارد که دربرابر چنین جنایتی فاحش ولو پس ازصدسال، واکنش منطقی نشان داده شود ...»

متن کامل

ضیافت دیوانگان

2008-01-18T10:41:00.000-08:00

جلیل محمدقلی زاده

برگردان: یونس اسکندری

نشر پامس.

کلن

نمایشنامه : 80 صفحه

«کاریکاتورهائی که "روتر" و "شمرلینگ" آلمانی و"عظیم عظیم زادۀآذربایجانی"و دیگران برای روزنامه مینگارند نقشی یگانه درمحبوبیت آن میان توده های مردم دارد. درپیشانی شماره نخست ملانصرالدین، کاریکاتوری از "شمرلینگ" ملت مسلمان را جملگی درخواب سنگین و دیرسال غفلت نشان میدهد که درآن، تنها یک دو نفر خمیازه کشان گویی خواب و بیدارند."ملای گردن کلفت و "سید زبردست" مضامین اغلب کاریکاتورهاست و هم ایشانند که "حکم تکفیر" ملانصرالدین را صادر میکنند.»

متن کامل

2007-12-07T06:41:00.001-08:00

نصرت رحمانی

کفر

خدایا تو بوسیده ای هیچگاه ؟
لب سرخ فام زنی مست را
زوسواس لرزیده دندان تو ؟
به پستان کالش زدی دست را !

خدایا تو لرزیده ای هیچگاه ؟
به محراب کمرنگ چشمان او
شنیدی تو بانگ دل خویش را ؟
ز تاریکی سینۀ تنگ او

خدایا تو گردیده ای هیچگاه ؟
بدنبال تابوتهای سیاه،
زچشمان خاموش پاشیده ای؟
بچشم کسی خون بجای نگاه؟

دریغا ... تو احساس اگر داشتی
دلت را چو من مفت میباختی
برای خود، ای ایزد بی خدا
خدای دگر نیز میساختی !

با سپاس از هنرمند گرامی، سودابه فرخ نیا

سیاه مشق های یک معلم

2007-10-31T13:13:00.000-07:00

نوشتۀ » شهربانو باقر موسوی (قایاقیری)
انتشارات: فروغ – آلمان – کلن
چاپ اول: اوریل 2007

حوادث این دفتر در خانواده ها میگذرد. با مضمون های گوناگون در فضاهایی نه چندان متفاوت. اما با دردهایی مشترک و همگانی، پراکنده در سطح جامعه، که با اعتباری یکسان نزد عارف و عامی، دارا و ندار ریشه دوانیده. امروزه، معضل بزرگی شده برای مردمی که بین سنت و تجدد درگیراند. انگارنزد این مردم ، فاصله گرفتن - نمیگویم گسستن – ازسنت های بدخیم بدویت، به مفهوم انکار هویت فرهنگی ست.

متن کامل

از حجتیه تا حزب الله

2007-09-22T05:48:00.000-07:00

مولف: علیرضا نوری زاده

ناشر: تلویزیون کانال یک. لس آنجلس. چاپ اول ژانویه ۲۰۰۷

کتاب شامل شانزده مقاله، بعضی مستقل وبعضی درارتباط با هم و گسترده ترکه درمجموع: طرح و تحلیل و نقد سیاست های جمهوری اسلامی ست در ابعاد گوناگون با اطلاعات مفید، دست اول و هشدار دهنده که نویسنده با خوانندگانش درمیان میگذارد. نوری زاده، به عنوان تحلیلگر سیاسی، با گزینش مقاله هایی ویژه دراین دفتر۲۱٨ صفحه ای: مسائل درون حاکمیت را با نیازهای بنیادی و دردهای انباشته اجتماع ملتهب و جوشان رو دررو قرارمیدهد و پرده ازماجراهای ناگفته برمیدارد تا جائیکه با مسئولیت قلم، بخش عمده ای ازعملکرد حاکمیت اسلام درایران معاصر را با صراحت کلام به عریانی توضیح میدهد.

متن کامل

2007-09-16T02:24:00.001-07:00

دادگستری ایران پس از 50 سال

2007-09-16T02:21:00.000-07:00

دادگاه نظامی کودتاگران در1332
و دادگاه های اسلامی در1383

دکترمحمدعلی موحد، دراثری به یادماندنی فصلی ازدفترسیاه دادگاه نظامی کودتای 28 مرداد را میگشاید. اعتراضات دکترمصدق، لطفی ومعظمی را نقل میکند با دلی آکنده از درد و رنج صلا سرمیدهد:
«درکشوری که دولت قانونی آن با کودتای نظامی ساقط میشود وهیئت دولت را در دادگاه نظامی همان رژیم محاکمه میکنند توسل به قانون و دفاع ازحقوق وشرف انسانی مطرح نیست. درچنین رژیمی شکنجه فیزیکی و روانی ازابزارهای اصلی تحقیق است ... ... آری دراین محاکمه کسی را برای گرفتن اعتراف یا امضای توبه نامه شکنجه و آزار ندادند و متهمین آزادانه هرچه که دلشان خواست گفتند و
من هروقت این روزها میشنوم یا میخوانم که دردادرسی ها به کمترین بهانه ای دادگاه سری اعلام میشود یا متهمی را برای گرفتن اعتراف به انحای مختلف زیر فشارمیگذارند یا وکیلی را به جرم دفاع ازموکل خود مجرم میخوانند ویا در پیوستن به کنوانسیون بین المللی منع شکنجه به این عنوان که ممکن است گاهی شکنجه در دادرسی لزوم پیدا کند برخود میلزرم. که آیا دستگاه دادگستری ما پس ازنیم قرن که برآن حکومت کودتا گذاشته است برچه نمط می تند و برچه پهلو میخسبد .

به نقل ازکتاب: خواب آشفتۀ نفت ج سوم ص 37 نشرکارنامه تهران 1383

قبله عالم-بخش پایانی

2007-09-07T14:45:00.000-07:00

صبح ازل از ايران به بغداد ميگريزد و چهار ماه بعد بهاء الله که در زندان بوده، آزاد ميشود و در بغداد به برادرش ميپيوندد وبه قول براون “از چنگ ميرغضب های ايران نجات” پيدا ميکنند.
“... کم کم بابيه از هر گوشه ايران بدانجا روی آورده به تدريج حضرات بغداد را مرکز عمده خود قرار دادند و تا سنه ۱۲۷۹ يعنی قريب ده سال در عراق عرب بسر بردند... (بهاء الله اقلا برحسب ظاهر) مطيع و منقاد صبح ازل و در تحت حکم او بوده همانطور که سابقا مطيع و منقاد و درتحت حکم او بوده است... و آثار هيچگونه تفرقه و انقسامی بين ايشان مشهود نبود

متن کامل

قبله عالم-بخش ششم

2007-09-01T12:30:00.000-07:00

شاه قاجار، با تمام ضعفهايش دريافته بود که نبايد رفتارهای نابخردانه گذشتگان دودمان خود را تکرار کند. بعد از سالها که از سلطنت جد و پدرش سپری شده بود، بدهيهای غرامت جنگ با روسيه در دهه های نخست سلطنت بار سنگينی بردوشش گذاشته بود. گذشته از آن، در توازن قدرت سياسی به ارزشهای نظامی و توان چيرگی آنها پی برده بود. ميدانست که حريف نيست و لازمه اش تدبير و سياستی است که با حفظ موازنه و تحکيم مناسبات ديپلماسی، با قدرت های بزرگ کنار بيايد. اين تنها راه حفظ موقعيت سلطنت و صيانت اراضی ايران از تعرضات بيگانگان خواهد بود. نويسنده کتاب اين جنبه از سياست های ناصرالدين شاه را به درستی توضيح ميدهد:

متن کامل

قبله عالم-بخش 5

2007-07-30T14:08:00.000-07:00

بار ديگر، در اواسط ماه رمضان بلوای نان در تهران و قزوين بالا ميگيرد. يک دسته از زن های گرسنه و خشمگين درتهران، امام جمعه را که درحال نماز بود کشان کشان به خيابان ميبرند. درهمان حال عده ای از زنهای درمانده و گرسنه “... با زور وضرب وارد سفارت خانه های انگليس و روس شدند و از وزرای مختار اين دولتين خواستند وضع محنت بار آنان را به عرض شاه برسانند مردم چنان درهيجان بودند که حفظ حجاب را کاملا زير پا نهادند....

متن کامل

قبله عالم-4

2007-07-01T09:39:00.000-07:00

نمایش های شاه و صدراعظم دربازی با سیاست های خارجی و به ویژه با روس و انگلیس، در سراسر سلطنت نیم قرنی ناصرالدین شاه، خواننده را با شگردهای خاصی که بیشتر رنگ بومی دارد و یادآور ضرب المثل معروف "شل کن سفت کن" است، به طور مدام در روابط خارجی حضوردارد. امانت، این حوادث را به ویژه در بخش ششم «جولانی درمیدان قدرت» بیشتر توضیح میدهد

متن کامل

قبله عالم-3

2007-06-21T10:19:00.000-07:00

«قطع رابطه نهایی با فرانسته در 1850میلادی (1266 هجری قمری) یکی از خبط های مسلم امیرکبیر در زمینه سیاست خارجی بود، و این خطا بدون آنکه او بخواهد باعث افزایش رقابت روس و انگلیس درایران شد.» ص165
با ورود شاه به تهران اختلافات بالا میگیرد. حاج میرزاآقاسی با احساس خطر که با توطئه مهدعلیا روبه رو شده سرانجام میدان را خالی میکند.

متن کامل

قبله عالم-2

2007-06-04T06:57:00.000-07:00

نویسنده روایتی دیگر درتآیید موضوع نقل میکند که قابل تآمل است :
« ... سال ها بعد، عباس میرزای سوم (ملک آرا) که البته نسبت به برادرش بی غرض نبود، ازقول میزراحسین خان مشیرالدوله، به راست یا به دروغ مطلبی نقل کرده .... تو نمیدانی ناصرالدین شاه چقدر حرام زاده است. ... این پسر محمدشاه نیست. نمیدانم از کدام قراول دراندرون یا ازکدام شاگرد بزاز یا کله پز این را عمل آورده است؟» ص 85

متن کامل

قبله عالم

2007-05-06T12:56:00.000-07:00

ناصرالدین شاه قاجار و پادشاهی ایران
عباس امانت . ترجمه حسن کامشاد
نشرکارنامه. مهرگان 1383. 707 ص

متن حاضر، نگاه تازه ایست به زندگی ناصرالدین شاه قاجار که نزدیک به پنجاه سال درایران سلطنت کرد . در طول دراز حکمرانی اش با ازسرگذراندن حوادث ریز و درشت اما نه چندان مهم، عمرخود را بیشتر در بطالت وعیش و عشرت و حفظ سلطنت گذراند و در موقعیت کم نظیر جهانی، زمانیکه ملتها، از گرانخوابی قرون و اعصار به خود آمده در جستجوی راه وروش کسب تحولات تازه، جهت بازسازی بنیادهای ملی در همه زمینه ها پیش گرفته بودند و در آسیا، ژاپن با شروع «اصلاحات میجی» منطقه را به بیداری فرا میخواند؛ شاه خود کامۀ قاجار با یدک کشیدن لقب پرطمطراق یگانه پادشاه شیعه و پشتیبانِ شیعیان جهان، در ممالک محروسه در حلقۀ زنان حرمسرا و سخن چینان عشیرتی خود سکوت وسکون قبرستانی را برای « رعایا» که مردم ایران بودند ادامه میداد . عباس امانت در این پژوهش تاریخی، روایتهای تازه ای مطرح کرده و در کنار روشنگری وقایع سیاسی دوران ناصرالدین شاه، سمت و سوی رویدادهای اجتماعی - سیاسی را نیز برای خواننده شرح میدهد. وجه امتیاز این پژوهش، توجه عمیق نویسنده به اخلاق خانوادگی قاجار و به ویژه حوادث اجتماعی ست که در فصول ویژه ای شنیدنی های تازه را به مخاطبین روایت میکند.

متن کامل

نمایشگاه کتاب: تهران

2007-05-04T10:32:00.000-07:00

فراز مسند خورشید

2007-04-30T10:19:00.000-07:00

رمان تازه ای نوشته: نسیم خاکسار
کتاب چشم انداز پاریس 1385
آخرین رمان نسیم خاکسار«بادنماها و شلاق ها»، تقریبا ده سال پیش منتشرشد. دراین فاصله مقالات وداستان ها وسخنرانی ها وچند ترجمه خوب و خواندنی نیز درسایت ها و نشریات گوناگون منتشرکرده است. در کناراین فعالیتهای مستمر علاقمندی شخصی نسیم به مسائل جاری درارتباط با مشکلات ایران و جامعۀ ایرانی باعث شده که دربیشتر محافل درزمینه های اجتماعی ، سیاسی و فرهنگی مشارکت فعالانه داشته باشد.

متن کامل

از خواندن این اثر غفلت نکنید.

جمعه عصر

2007-04-16T06:17:00.000-07:00

مجموعۀ نوشته های جوانان
انتشارات با فکر تهران – 1384
200 صفحه
گردآورنده آزیتا بافکر

این کتاب چندی پیش توسط دوست عزیزی به دستم رسید . با تورقی کوتاه علاقمند شدم و کتاب را خواندم.
مقدمه ناشر از پیدایش فکرسالم وسازنده ارمغانی نوشکفته، که به تولد این دفتر انجامیده است، سخن میگوید. نوشته است:
« این کتاب نوشته های نوجوانانی شانزده الا هیجده ساله است که طی یک سال در جمعه عصرها نوشته شده.» از توضیحات بعدی چنین برمیآید که خانم آزیتا بافکر، عصرهر جمعه در نشستی که به منظور پرورش فکر و شیوه داستان نویسی تشکیل داده عده ای از جوانان را گرد هم آورده با تشویق آنها؛ یک کار پایه ای را پی ریخته است. ابتکار جالب خانم بافکر جای سپاس دارد که باید قدردانش بود دراین وانفسای انسانیت و درگیریهای روز مرگی، که زنی با درک مسئولیت بزرگ «مادر» ی از پرورش روح و اندیشه نوجوانان غافل نمانده است ؛ آنهم در جامعه ای سراسر آلوده به اوهام وخشونت و فساد و اعتیادهای گوناگون.

متن کامل

کتابسوزانی سفارشی....

2007-04-13T17:34:00.000-07:00

اخیرا دریکی ازسایت های ایران خبری منتشرشد که حکایت ازکتاب سوزانی در تبریز داشت. ازآنجائی که بنا به تجربۀ زندگی آبشخور اینگونه کارهای وحشیانه و ضد بشری را ازطرف نهادهای سازمان یافتۀ دولتی میدانم که برای تخریب روابط فرهنگی و تفرقه اندازی بین اقوام و ملیتهای ایرانی هرازگاهی مورد بهره برداری حکومت قرارمیگیرد، مسئله را زیاد جدی نگرفتم

متن کامل

آزاده خانم و نویسنده اش: بخش پایانی

2007-02-09T11:36:00.000-08:00

در رمان « آزاده خانم و نویسنده اش» آزاده خانم بارها و بارها ظاهر میشود. همه جا حضور دارد. آنجا که شریفی دراستانبول شاعر است «دیسه» ص 346 دختری است از «ماتهائوزن» بیرون آمده ص 354. پایش را سگ گاز گرفته ص 392، «اورفه» هم شاعر بوده ، «اوری دیسه» نخستین شاعر جهان را مار میزند و میکشد. ص376 اورفه ص394 به دنیای ارواح میرود. ولی موفق به بازگرداندن زن نمیشود. آزاده خانم از «اوری دیسه» موفق تر است. بعد از مرگش برمیگردد.

متن کامل

آزاده خانم و نویسنده اش-3

2007-01-29T06:21:00.000-08:00

در کتاب سوم شریفی به عنوان مترجم مستشاری حضور دارد با یک افسر امریکائی، افسری را آزمایش میکنند تا برای مترجمی استخدام شود. مقداری از پاسخ های افسر ایرانی درست است ولی اکثرا هم خنده دار است و هم پرت و پلا. به مترجم میگوید «نخند» طنز تلخی نهفته است – توخالی بودن و فرمان راندن - که خواننده را به خنده وا میدارد و شگفت این که همان افسر حین فرار شریفی به ترکیه دراتوبوس کنار دستش مینشیند و همسفر میشود ولی اورا نمیشناسد.

متن کامل

آزاده خانم ونویسنده اش-2

2007-01-19T10:15:00.000-08:00

آزاده خانم از جوانی کتاب خوان است. از میرزا مهربان که در نزدیکی مسجد جامع تبریز دکان کتابفروشی دارد کتاب اجاره میکند و هموست که دکتر شریفی و برادرش را آنجا میبرد و به کتابفروش معرفی میکند و کتاب خواندن را یادشان میدهد. سرنوشت او شبیه سرنوشت آنا کارنینا است. نویسنده بخشی از کتاب آنا کارنینا را یک بار موقعی که کتاب هارا آتش میزد، میبیند، یک بار درتهران کتاب را میخواند و یک بار هم بخشی از آن را آزاده خانم در نامه اش به او مینویسد. زن تحت فشار قرن نوزدهم، زن تحت فشار ایرانی، آن هم زنی که به شریفی کتاب خواندن یاد داه است از هرلحاظ در زندگی ناکام است. و بعد وقتی شریفی درتهران درخانه بیب اوغلی آزاده خانم را میبیند، متآسف میشود.

متن کامل

آزاده خانم ونویسنده اش -1

2007-01-12T11:46:00.000-08:00

کابوس تاریخ و رؤیای رمان
آزاده خانم و نویسنده اش
[چاپ دوم]

یا آشویتس خصوصی دکتر شریفی

پایان نگارش رمان 23 آذر سال 74، چاپ استکهلم سوئد
نشرباران، پائیز.1975

1
چند سال پیش رمانی در دوجلد از رضا براهنی به نام «رازهای سرزمین من» منتشر شد. رمان در سطح کتابخوان و محافل جدی مورد استقبال قرار گرفت و اظهار نظرهای پراکنده ای درباره اش صورت گرفت که نه کافی بود و نه بیانگر روح آن رمان. آنچه گفته شد، برسلیقه ها وبرداشت های شخصی تکیه داشت.

متن کامل

« کتاب سنج- نقد و بررسی کتاب» منتشر شد.

2006-12-18T16:02:00.000-08:00

دراین دفتر 19 اثر مورد نقد و بررسی قرار گرفته است که شامل 12 اثر با عناوین گوناگون و 7 اثر شامل: سیاووشان ( جانباختگان حزب رنجبران) و خاطرات زندانیان سیاسی در جمهوری اسلامی است. نخست قرار بود که هر جلداز این دفترها به موضوع ویژه ای اختصاص داده شود. در مشاوره با دوستان گفته شد که جمع آوری آثار مشابه در یک دفتر، موجب کسالت خوانندگان می شود. بهتر است که تنوع آثار رعایت شود. با این تذکر نخستین دفترهای «کتاب سنج- نقد وبررسی کتاب» به همت برادر عزیز و گرامی ام باقر مرتضوی منتشر می شود.

چاپخانه مرتضوی کلن:

انتشارات فروغ

تلفن: 9235707/221

شنبه های راه راه و ثانیه های سربی

2006-11-17T10:47:00.000-08:00

لیلی فرهادپور
انتشارات روشنگران و مطالعات زنان - تهران
چاپ اول 1383

چند سال پیش، ازلیلی فرهادپور کتابی منتشرشد به نام «زنان دربرلین.» وقتی مقدمه چهار صفحه ای آن کتاب را خواندم،

فهمیدم که با یک نویسنده باذوق و روزنامه نویس جدی روبه روهستم. قبل از مطالعۀ آن کتاب شخصا، برداشتهای گوناگونی از کنفرانس برلین داشتم. روایت های جوراجور میگفتند که نه تنها همخوانی نداشت، بل که هر یک برگردانی از ایده آل های ذهنی و سلیقه ای راویان بود که میخواستند گردش کار کنفرانس را با آرمان های خود هماهنگ کنند. وقتی بعد ازمدتها، کتاب زنان برلین، اثر خانم لیلی فرهاد پور را خواندم، ضمن تحسین از صداقت و دقت و امانت داری، از نثرپاکیزه و بیان روشن و ساده اش لذت بردم . صادقانه بگویم که با خواندن این اثر «زنان دربرلین» حضور خودرا درآن کنفرانس حس میکردم، و درخیال، هرآنچه را که ازقلم خانم فرهاد پور میخواندم، آشنا میدیدم. «شنبه های راه راه و ثانیه های سربی» آخرین اثر این نویسنده است در 27 بخش جمع آوری و منتشر شده که به تازگیها دستم رسید

متن کامل

شب بخیر رفیق

2006-07-19T14:01:00.000-07:00

نوشته: احمد موسوی
نشر باران – استکهلم – چاپ اول 2005

«اسکندررا از دوران دبیرستان میشناختم. دریک دبیرستان درس میخواندیم. گرایش مذهبی داشت و دکتر شریعتی مرادش بود. دبیر ریاضی بود ... کتابفروشی کوچکی دایر کرده بود و درکنار کتاب های مذهبی، آثار صمد بهرنگی زینت بخش کتابفروشی او بود. ... هرگز فکرنمیکردم سر از زندان دربیاورد. ... اسکندر همواره به خاطر دانش آموزانش اشک میریخت. عکس های دانش آموزانش بسیجی را که درحال رفتن به جبهه های جنگ بودند نگاه میکرد و میگریست میگفت "آنها درجنگ کشته میشن درحالی که من اینجا راحت نشسته ام" … نگهبانها شروع به کتک زدن او کردند یک ساعت بعد درحالی که خون از مچ دستش جای بود به سلول بازگشت. همان شب او را ازسلول ما بردند. یکبار دیگر هم درزندان دست به خودکشی زد اما بازهم موفق نشد. سرانجام به پنج سال حبس محکوم و پس از سه سال آزاد شد.» صص4 - 77

متن کامل

تاریخ و اندیشه های اسمعیلی در سده های میانه

2006-07-02T10:51:00.000-07:00

تنظیم و تدوین از فرهاد دفتری
ترجمه فریدون بدره ای
چاپ اول 1382 تهران نشر فرزان
دربارۀ اندیشه های اسماعیلیان که درتاریخ ایران، بیشتر با حوادث قلعۀ الموت گره خورده است، همانگونه که از سرگذشت قلعۀ الموت روایت ها بر سر زبانهاست، دربارۀ اسماعیلیان نیز اخبار کم و بیش ناخوانا و متضاد زیاد ضبط و ثبت شده است. در برخی کتب تاریخی ازفرقۀ اسماعیلیه به نام شش امامی یاد شده که فرقه ای از شیعیان بودند وتند رو. آنها، امامت موسی کاظم را ردکرده امامت را حق اسماعیل، برادر او میدانند و چون اسماعیل قبل ازفوت امام جعفر صادق ازدنیا رفته، مدعی هستند که امامت از آنِ فرزند او محمد فرزند اسماعیل است که این سخن با سنت های عربی نیز همخوانی دارد. حاملان اندیشۀ اسماعیلی نیزبا توجه به این سنت دیرینه، میگویند موسی کاظم حق برادرزاده اش را غصب کرده است .

متن کامل

خواب آشفته نفت ( بخش پایانی)

2006-06-12T11:49:00.000-07:00

از کودتای 28 مرداد تا سقوط زاهدی
محمدعلی موحد
تهران نوروز 1384
نشر کارنامه – 545 صفحه

نویسنده، جلسات دادرسی و نکات برجسته این محاکمۀ تاریخی را با دقت و کنجکاوی تعقیب میکند. با اطلاعات تازه ای که ازبایگانی ها بیرون کشیده و جمع آوری کرده است، خواننده را در جریان گردش کار آن دادگاه قرار میدهد. این چهار فصل که شامل شرح دادگاه دکتر مصدق و یارانش میباشد،

متن کامل

خواب آشفته نفت ( بخش اول)

2006-06-04T10:13:00.000-07:00

از کودتای 28 مرداد تا سقوط زاهدی
محمدعلی موحد
تهران نوروز 1384
نشر کارنامه – 545 صفحه

....موحد با اشاره به فضای دادگاه در محاکمه دکتر مصدق مینویسد: آری دراین محاکمه کسی را برای گرفتن اعتراف یا امضای توبه نامه شکنجه و آزار ندادند و متهمین آزادانه هرچه را که دلشان خواست گفتند و من هروقت این روزها میشنوم یا میخوانم که دردادرسی ها به کمترین بهانه ای دادگاه سری اعلام میشود یا متهمی را برای گرفتن اعتراف به انحای مختلف زیرفشار میگذارند یا وکیلی را به جرم دفاع از موکل خود مجرم میخوانند .... برخود میلرزم که آیا دستگاه دادگستری ما پس از نیم قرن که برآن حکومت کودتا گذشته است برچه نمط می تند و برچه پهلو میخسبد. ... در آن دادگاه دکترمصدق بی هیچ تعارف گفت : "شاه فقید را انگلیس ها آوردند " با صراحت تمام خطاب به دادستان کفت : "توچه هستی؟ تو یک آلتی هستی که داری میرقصی." ص 37...

متن کامل

مصاحبه با علینقی عالیخانی بخش پایانی

2006-05-22T10:46:00.000-07:00

بررسی کتاب

سیاست و سیاست گذاری اقتصادی درایران
1340 - 1350

ویراستار: غلامرضا افخمی
از انتشارات بنیاد مطالعات ایران. امریکا
چاپ اول 1380/2001

متن کامل

مصاحبه با علینقی عالیخانی

2006-05-13T13:11:00.000-07:00

سیاست و سیاست گذاری اقتصادی درایران
1340 - 1350

ویراستار: غلامرضا افخمی
از انتشارات بنیاد مطالعات ایران. امریکا
چاپ اول 1380/2001
پیشگفتار، شامل بیست و سه برگ است که ویراستار، روایتی ازاوضاع گذشته کشوررا درزمینه های گوناگون به دست میدهد و با گشتی درتاریک روشنای گذشتۀ

تاریخ وطن با اشاره به دوران رضاشاه می نویسد:

متن کامل

توتالیتاریسم اسلامی:پنداریا واقعیت؟ بخش پایانی

2006-04-21T09:10:00.000-07:00

نوشته :شهلا شفیق
ترجمه رضا ناصحی
انتشارات خاوران - پاریس
چاپ اول: زمستان 1384

«توتالیتاریسم اسلامی» بخشی از تاریخ اسلامیِ وطنِ ماست که خانم شفیق با دیدِ به غایت انتقادی به تحریر آن همت گماشته به ویژه دربخش های "زندان اسلامی" و ازآن به بعد، انگار با نشترزدن بردمل چرکین، خونابه وچرکابه های حکومت را بیرون ریخته وزخمهای اجتماعی را به عریانی، در صحنۀ وجدان بشریت به نمایش گذاشته است.
متن کامل

توتالیتاریسم اسلامی: پندار یا واقعیت؟

2006-04-18T15:26:00.000-07:00

نوشته: شهلا شفیق
ترجمه رضا ناصحی
انتشارات خاوران - پاریس
چاپ اول: زمستان 1384

کتابِ تازۀ خانم شهلا شفیق، نگاهیست به برآمدن حکومت اسلامی، و پیشزمینه های اجتماعی آن باروایتهای تحلیلی. به تعبیری نقدی ازدرون، که تکیه گاه فکری اش بازگشائی ناهنجاریهای ریشه دارجامعه وعارضه های فرهنگ غالب "سنت" است با سردرگمیهای " توهّم زا"، که در «توتالیتاریسم اسلامی»، خشونت را عریان میکند. اشاره اش به «مدرنیت مثله شده» درنخستین برگهای کتاب، ذهن خواننده را به فراست ودرایت نویسنده ای معطوف میدارد که با سرگذشت اقلیم خود آشناست وجوهرتحولاتِ آمرانه رامیشناسد. همین حس هوشیاری نویسنده، تا پایان دفتر خواننده را پای صحبت های صمیمانه ش مینشاند
متن کامل

برخی منظره ها و مناظره های فکری درایران امروز-3

2006-04-10T14:30:00.000-07:00

میرفطروس که با تیزبینی «محاکمه غیرقانونی و غیرعادلانه دکتر محمد مصدق دریک دادگاه نظامی (که بیشتر به یک نمایش مسخره شباهت داشت) وخصوصا اعدام پیکر مجروح و تب دار جوان ترین و زیباترین چهره این تراژدی، یعنی دکتر حسین فاطمی ...» ص 149 را مطرح میکند، چگونه همه ناکامی ها و انگیزه های شکست تاریخی را، زمانی ازحمله مهاجمان، زمانی ازسلطنت ترکان صفوی و زمانی از نفوذ و رواج ایدئولوژیها میبیند و یکسره چشم بر اهرمهای قدرت می بندد.
متن کامل

برخی منظره ها و مناظره های فکری درایران امروز-2

2006-04-06T13:01:00.000-07:00

نوشته: علی میرفطروس

نشر فرهنگ-2005

راستش نمیدانم میرفطروس از کدام دانش و فلسفه و اندیشه صحبت میکند که توسط ترکان صفوی خاموش شده. ایکاش از فلاسفه و اندیشمندانی که به دست آنها خاموش شده اند، اسم میبرد. حتا بنا به شواهد تاریخی در زمانه صفویان بود که حکمت اشراق شهاب الدین سهروردی، که بعد از نزدیک به سه قرن، صحبتی از آن در میان نبود، توسط دو فیلسوف اسلامی : میرداماد و ملاصدرا، که مورد پشتیبانی شاه عباس بود به طرح و اشاعه آرای سهروردی پرداختند. بنگرید به ص 195 ایران درعصر صفویه. راجر سیوری. ترجمه احمدصبا نشرتهران چاپ اول 1363.
متن کامل

برخی منظره ها ومناظره های فکری درایران امروز

2006-04-03T10:40:00.000-07:00

نوشته : علی میرفطروس
انتشارات فرهنگ – کانادا – چاپ دوم 2005

1

میرفطروس، مخاطبینش رابا گشت و گذاری درتاریک روشنای تاریخ میگرداند. پست وبلندیها و سامان فکری گذشتگان را شرح میدهد.
درهریک از این گذرگاه ها با تآملی کوتاه، حمله های دردناک مهاجمان را که میراثهای گذشتگان را به تاراج برده اند، یادآورمیشود. درهمان حال از پایداری ایران وتـآثرات فرهنگی برخی اقوام از مهاجمان تآکید میکند. نظراتش قابل بحث و فحص است که باید شکافته شود....
متن کامل

ماردرمعبد- بخش پایانی

2006-03-24T13:26:00.000-08:00

پرده دوم: حاکم در وضعیت بدی گیر کرده. تعهداتی دارد که نتوانسته بپردازد. پولی گرفته وهمه را با کمک و همدستی چند پا دو حیف و میل کرده . دراین گیر ودار است که شاکیان با سر و صدا وارد میشوند. و دسته قبض ها میریزند جلو حاکم و از او میخواهند که داد مظلومیت شان را از سوداگر ظالم بستاند. حاکم پس از رسیدگی به شکایت مردم، سوداگررا زیر فشار میگذارد و بعد از پرسش و پاسخ های مقدماتی حاکم میگوید:
متن کامل

ماردرمعبد

2006-03-13T09:45:00.000-08:00

غلامحسین ساعدی
چاپ نخست. انتشارات به نگار تهران 1372

بیستمین سالگرد خاموشی غلامحسین ساعدی فرصتی شد که با گرامیداشت خاطره های آن عزیز ازدست رفته، یکی دیگر از آثارش را بهانه این بررسی قرار دهم.
متن کامل

شصتمین سالگرد نهضت آذربایجان-3

2006-02-19T10:19:00.000-08:00

سیدجعفر پیشه وری و زندگی سیاسی او

پیشه وری درسال 1272 در روستای زاویه خلخال چشم به دنیا گشود. دوازده ساله بود که همراه والدینش در جستجوی لقمه نانی به قفقاز رفت. آن سال ها وضع نا به سامان اقتصادی، فقر و فلاکت و بیکاری هرساله عده ای از گرسنگان ایران را رهسپار آن طرف مرزها میکرد. فریدون آدمیت مینویسد:
متن کامل

شصتمین سالگرد نهضت آذربایجان -2

2006-02-19T10:14:00.000-08:00

حمله متفقین به ایران و طلیعه دگرگونی ها:
درسحرگاه سوم شهریور 1320 در بحبوحه جنگ دوم جهانی، ایران بی دفاع ازطرف قوای متفقین موردحمله قرار گرفت. انگلیسی ها جنوب ایران را باقوای قهریه تصرف کردند . وروس ها سراسر شمال و شمالغربی را از سرخس تا ارس دراختیار گرفتند. درچنین اوضاع بنابه سنت تاریخی، آذربایجان سهم مهاجمین شوروی شد و با تمام تجهیزات جنگی مثل یک دولت متجاوز، کران تا کران در سراسر آن خطه بساط خود را پهن کرد و به امر و نهی پرداخت. طولی نکشید که با تمام ادعاهای سوسیالیستی و حفظ حرمت همسایگی قدرت اصلی حکومت را درخطه شمال و آذربایجان مختل کرد. (14)

متن کامل

شصتمین سالگرد نهضت آذربایجان

2006-02-10T14:42:00.000-08:00

شصتمین سالگرد نهضت آذربایجان بهانه ای شد تانگاهی دیگر به پیشینه های دوپاره شدن آن خطه بیندازیم. همچنین جهت انتشار چند کتاب ضد و نقیض و حاشا کردن حقوق ملی و انکار هویت برخی ازملیت های کهن ایرانی از طرف مقامات رسمی و"ستایشگران گمراه وطن"، که تعصب شان آفت بزرگیست برای صیانت ایران، با خانواده های کهن که با استناد به شواهد تاریخی، مدنیت این سرزمین را بنیاد نهاده اند.
متن کامل

ایرانیان و اندیشه تجدد

2006-01-15T08:56:00.000-08:00

بررسی کتاب
ایرانیان و اندیشه تجدد

دکتر جمشید بهنام
انتشارات فرزان. چاپ دوم تهران 1383

درباره تجدد واندیشه های نوخواهی که به روایتی تقریبا از یکصد و پنجاه سال پیش به ایران راه پیدا کرده سخن بسیاررفته است . مقاله ها و کتاب های زیادی نوشته شده که به علت حساسیت موضوع هنوز ازعمده ترین مباحث رایج در کانون های فرهنگی و پژوهشی ست. به ویژه بعد از انقلاب سال 57 که در اوان نوزائی جمهوری در ایران با پسوند اسلامی، پیام اصلی ش ازپرده بیرون افتاد. طولی نکشید که هواداران رجعت تلاش همه جانبه ای برای محو آثار تجدد آغاز کردند....
متن کامل

خروس

2005-11-26T10:34:00.000-08:00

ابراهیم گلستان
نشراختران- تهران تابستان 1384

.....گلستان با توانائی های کم نظیرش با استفاده از تجربه سینما قلم و عدسی را بهم آمیخته، و از این طریق مخاطبین خود را به حوزه « اندیشه و فکر» میکشاند و رهایش میکند. برای درک داستان هایش، میباید در بستر حوادث با چرخشی دایره وار، پیش رفت تا پایان کار. در بیشتر آثارش انگاری عدسی دوربین جای قلم را گرفته بین مردم میچرخد و خواننده، با چشم و هوشش میبیند که هنرمند، روی صورت قهرمانان داستان «زوم» کرده؛ با همان معصومیتِ تصویری، بازیگران را میکاود . مینویسد. به صحنه می کشاند. بی کمترین ادا و اصول. رک و روراست. با صراحت کلامی کم نظیر.....

دنباله

صیاد سایه ها:

2005-10-30T10:49:00.000-08:00

عباس میلانی
ناشر: سرکت کتاب. لس آنجلس
چاپ اول بهار 1384

کتاب شامل 3 بخش است :
در ادب و سیاست - هویدا و منتقدانش - نقد کتاب.

.....اصولا یکی از وجوه تمایز گلستانِِ ِ داستان نویس، با دیگرداستان نویسان کشوررا، از همین دیدگاه که میلانی با قوۀ تمیزش به درستی درک کرده و انگشت روی آن گذاشته، باید مورد تحلیل قرار داد. در آثار گلستان و به ویژه درداستان هایش فکر و اندیشۀ پنهان، مانند سایه ای خزنده حرکت میکند و درست درلحظاتی که خواننده فکر میکند، معمایش حل شده و درحال گرفتن شکاراست که به ناگهان با چرخیدنی تند مخفی میشود. میرود. گم وگور میشود تا از جایی درلا به لای سطرها پیدایش کنی.....
متن کامل

جزیرة سرگردانی

2005-10-14T10:22:00.000-07:00

سیمین دانشور
چاپ اول شهریور 1372- تهران
انشارات خوارزمی
…..سبکسری وخوشگذرانی مادر، وقارعقلائی دختر ونگاهش به حیات اجتماعی بارفتارهای متفاوت، و شخصیتِ هریک از بازیگران رمان، رنگ و بویی از تفاوت ها ونگرش ها را عرضه میکند. عارضۀ شکاف های اجتماعی که در اثربالارفتن درآمدهای بی رویٌه واوج گرفتن فاصلۀ طبقاتی با پیامدهای مخرب که درراه بود، نه تنها جامعه، بلکه کل سیستم حکومتی وتئوریسین های نظام را غافلگیر میکند. خانم دانشور، نه آشکارا بلکه در پوشش باقتهای کلام نابسامانیها را گوشزد کرده و درهمان حال، گوشه چشمی دارد به تضاد فرزندان و والدین. و روایت ها، یادمانده های دهۀ پنجاه و شصت را در ذهن نسل قبل از انقلاب بیدار میکند…..متن کامل

نگاهی ازدرون به جنبش چپ ایران

2005-09-16T01:36:00.000-07:00

گفتگو با محسن رضوانی
حمید شوکت
چاپ اول تابستان 1384
ناشر مرتضوی. کلن – آلمان
444 صفحه

….ملکی یک مارکسیست بود و زمانی که بعد ازانشعاب ازحزب توده، رادیو مسکو و اقمارش اورا با انواع ناسزاها و تهمت ها به رگبار بستند، مسئله بیشتر برایش روشن شد و ازکمونیستی روسی فاصله گرفت. او یکی از شریفترین و سالم ترین متفکران سیاسی معاصر بود که به پشتوانۀ مبارزاتش از دوران سلطنت رضا شاه و مسئولیت های روزنامه نگاری و فعالیت های سیاسی، تا پایان عمر، با اشراف وتسلط به فکر و ایمانش در سخت ترین شرایط طول حیات از تلاش باز نماند. در حالیکه مورد غضب حزب برادر و یاران خود و حکومت وسوداگران سیاسی قرار گرفته بود، گوشۀ عزلت برگزید و با خوشنامی جهان را ترک کرد. هرگز تسلیم نشد. حمایت اربابان زور و ستم را نپذیرفت. نه از کشور فرار کرد و نه به دولت بیگانه ای پناهنده شد. یادش همیشه گرامی باد…متن کامل

روان شناسی بالینی

2005-08-29T10:28:00.000-07:00

روان شناسی بالینی
تألیف: اندی فیلد
ترجمه سیاوش جمالفر
ناشر: نشر روان/ تهران تابستان 1383

این کتاب چندی پیش به دستم رسید. اتفاق افتاد که همراه چند کتاب دیگر درمسافرت به تایلند و چین مطالعه کنم و ازمطالب جالبی که ازپاره ای جهات برایم تازگی داشت سود ببرم. این یادداشتها به اختصار، چکیده ای ازاین اثر پرمحتوا و خواندنی ست .
قبل ازهرچیز باید بگویم آنچه که مطالعه کتاب را آسان کرده وجذاب، شگرد هنرمندانه و دانش مسلط روانشناسی مترجم است که با آشنائی به مفاهیم کلیدیِ، روانی بحث وسادگی زبانِ را برای ایرانیان فارسی زبان فراهم ساخته است.

دنباله

نوشتن با دوربین. رو در رو با ابراهیم گلستان

2005-06-29T12:07:00.000-07:00

نگاهی به :

نوشتن با دوربین. رو در رو با ابراهیم گلستان

پرویز جاهد. چاپ تهران. نشر اختران. چاپ اول 1384

پرویزجاهد، این مصاحبه را برای پروژه دکترای دانشگاهی خود برگزیده است. آنگونه که دراول کتاب آورده صحبت ها «... درفاصله ژوئن 2002 تا دسامبر 2003 طی چهار دیدار با ابراهیم گلستان انجام شده است.»
وقتی کتاب به دستم رسید خوشحال شدم. با نگاهی از سر ذوق، دلیری پرویزجاهد به سرعت ازذهنم گذشت. با خواندنش بیشتر باورم شد و حسّ احترام به گلستان فزونی گرفت. ازغنای طبع وبزرگواری مردی بادانش و تنیده درسرد و گرم روزگاران، که با گشودن دریچۀ یادها، امکان بررسی و تحقیق را در اختیارجوانی گذاشته که حتا خیلی ازنام آوران ونزدیکانش، از نزدیکی به حریم خاطره هایش محتاط بوده اند؛ و او – جاهد - چگونه توانسته در چهارجلسه با عبور ازپیچ و خم تجربه های پُربار سالیان دراز، نا
گفتنیهای بسیاری را برای نخستین بار آشکار کند ومکتوب.
دکترعباس میلانی درمقدمه ی کتاب "معمای هویدا" ابراهیم گلستان را چنین معرفی میکند:
«نویسنده ای پرآوازه و فاضل است و صراحت کلامش شهره ی خاص و عام ... درپنجاه سال اخیر درکانون تحولات روشنفکری جامعه ایران بود ... » ص 16
جاهد، با اشراف به چنین سابقه، اولین دیدارش با گلستان را شرح میدهد و شمه ای از گفتگوهای فیمابین را مینویسد و بعد؛ به اظهار نظر دیگران درباره فعالیت های ادبی و هنری و کارهای سینمائی اش میپردازد و سپس به نقل از- گلستان – از نقش هنرمندان و یاری دهندگانش به نیکی ازآنها یاد میکند. آنچه در سراسر کتاب حضور دارد رک گوئی ست و صراحت کلام، وسلامت نفس و پرهیز از تعارفات بیجا و بی معنا. ازهمه چشمگیرتر حرمت انسانی گلستان است ، به همکارانش در زمینه های کاری که درآینده به این موضوع اشاره خواهم کرد.
خواننده از مفاد گفتگو درمییابد که اولین فیلم مستندی که در سازمان جدیدالتأسیس "سازمان فیلم گلستان" توسط گلستان ساخته شده فیلم "ازقطره تا دریا" و مجموعه شش قسمتی "چشم انداز است که در فاصله سال های 1336 تا 1341 ساخته شده است.
مؤلف کتاب درباره فیلم مستند « آتش» مینویسد:
«این فیلم درباره مهار چاه های نفت دچار حریق شده در اهواز است. آتشی که برخی آن را یکی ازبزرگترین آتش سوزیهای تاریخ نفت دانسته اند و خاموش کردن آن شصت و پنج روز طول کشید. "آتش" مورد استقبال منتقدان فیلم و تماشاگران قرار گرفت و اعتبار زیادی برای گلستان کسب کرد. ...» ص 20
نویسنده سپس متن مصاحبه گلستان را ازمجله هنر وسینما شماره 11 و 12 مرداد، 1340 بدین شرح نقل میکند:
«اکنون فیلم "آتش" از من جداست و من و دوستانم که آن را ساختیم دیگر به آن نمی اندیشیم. خوب یا بد تمام شده است، ما آن را برای تجربه ساختیم. شاهرخ گلستان تا این زمان فیلمی را فیلم برداری نکرده بود و فروغ فرخزاد تا کنون فیلمی را مونثاژ نکرده بود و ما میدانستیم که تصاویر ما گویای یک واقعۀ گیراست و میخواستیم روی این مشخصه یا مزیت تکیه نکرده باشیم. بسیار چاه های نفت آتش گرفته بود و ازبسیاری از آتش ها فیلم ساخته بودند و ما میخواستیم حالتی و فضایی دیگر بسازیم، برای همین مدت ها معطل شدیم تا آن را ساختیم.» و دراشاره به جایزه مجسمۀ طلائی مرکور که فستیوال ونیز به این فیلم داد میگوید: «اکنون تماشای قوس و قزحی که بر آدریاتیک کمانه کشیده از هرجایزه وپاداشی خوش تر است.» ص 21.
جاهد، درتبیین نظریات منتقدان فیلم «آتش» وبرنده شدن جایزه هایی درجشنواره ونیز، با تأکید این نکته که
« ...نقدهای زیادی درستایش آن انتشار یافت»، دریچۀ تازه ای باز میکند برای شنیدن نظر گلستان درآن فضای ستایش انگیز، تا وسعت دید و انتقال فهم - و نه شناخت – را به مخاطبینش آسانتر کند .
و زمانی میرسد که فیلم «خانه سیاه است» آماده نمایش میشود. فیلمی، سخت تکان دهنده که با گذشت پنج دهه از زمان تهیه اش، هنوز در ردیف بهترین آثار سینمائی ست. جاهد مینویسد:
« "خانه سیاه است" پس از نمایش افتتاحی در تالار دانشکده پزشگی به دعوت انجمن حمایت جذامیان و با حضور فرح و اشرف پهلوی، دربهمن 1341 درکانون فیلم ایران با حضورگلستان و فروغ فرخزاد در جلسه پرسش و پاسخ با تماشاگران ومنتقدان شرکت میکنند. متأسفانه بسیاری از منتقدان سینمائی آن دوره ارزش های سینمائی و هنری "خانه سیاه است" را درک نکردند و به دلیل غرض ورزی های شخصی و یا فقدان درک و شعور سینمائی آن را به باد حمله گرفتند و ارزش های سینمائی آن را انکار کردند. درهمین جلسه، ابراهیم گلستان دربرابر انتقادهای مغرضانه برخی منتقدان عصر، خطاب به آنان میگوید:
«بهتر است آقایانی که برمیدارند مطالبی از قبیل "شاعر، فروغ فرخزاد یک روز صبح زود چشم از خواب ناز گشود و مژگان بلند خویش را مالید و قیچی به دست گرفت و به بریدن و مونتاژ فیلم پرداخت" مینویسند، اگر جرئت دارند برخیزند و حرفهایشان را همین جا بزنند.» صص6-25

«خانه سیاه است» پس ازنمایش در کانون فیلم به جشنواره کان فرستاده میشود. (ولی گلستان به عللی که شرح آن را در صفحات 150 و 151 همین کتاب توضیح داده است، به مسئولان فستیوال خبر میدهد که از نمایش فیلم خود داری کنند. اینجا، به علت اهمیت مسئله لازم دیدم که شرح ماجرا را ذکر کنم.
گلستان، وسیله تلگراف از مسئولین فستیوال تاریخ نمایش فیلم را میپرسد. جواب میدهند «که درفلان تاریخ اما نه درتالار عمومی فستیوال چون این فیلم تماشا کننده را ناراحت میکند آن را فقط به هیئت ژوری نمایش میدهند. زکی! آنا تلگراف کردم که فیلم را پس میگیرم و حق نمایش ندارند. نوشتم این فیلم برای آدم درست شده و راجع به آدم و انسانیت است نه آن ها که میخواهند با لباس شب و قر و فر تماشا کننده باشند. آسمان ترکید! ازسفارت فرانسه مسیو پوئسل که آتاشه مطبوعاتی یا هنری یا ازاین زهرمارها بود اولش با از آن ادب های اتو کشیده آمیخته با دوست نمائی گفت ازاین کارها نمیشود کرد. گفتم خیلی خوب هم میشود. گفت هرفیلم سازی چه جانی می کند که فیلمش در فستیوال کان نمایش داده شود حالا شما این محبت آن ها را این جور جواب میدهید. گفتم من محبت لازم ندارم. به اندازه کافی دارم. آن چه لازم است احترام به هنر و پرنسیپ است. اگراین فیلم بد است ردش می کردید اگرقابل نمایش است دیگر چرا نمایش درپستو. گفت مردم ناراحت میشوند گفتم هیئت ژوری را شما جزء آدم ها حساب نمیکنید؟ اون ها هم ناراحت میشن - که بشن.»
صحبت ها به جائی نمیرسد. سفیر، گلستان را به شام دعوت میکند و او میگوید برای من به شهر آمدن مشکل است و بهتر است شما بیائید خانه من. میروند. آنجا نیز گلستان کوتاه نمیآید. ُ«یک ذره عقب نرفتم. گفتم یا جلسه عمومی یا هیچ» به قول گلستان «با لب و لوچه آویزان رفتند. که تا دوسه روز دیگر خبر بدهند.» )
پس ازآن، فیلم، در دهمین جشنواره های فیلم کوتاه اوبرهاوزن آلمان (1964) شرکت میکند وجایزه نخست جشنواره را به عنوان بهترین فیلم مستند به دست میآورد.
گلستان درادامه بحث میگوید که اول، مستقیما خبر تداشته «تا اینکه یکروز آقای معینیان که رئیس تبلیغات و رادیو بود تلفن کرد وخبر بردن جایزه اول را به من داد.» ص 151
جاهد مینویسد: «کریس مارکر، مستند ساز برجسته فرانسوی ازآن "خانه سیاه است" به عنوان یک شاهکار نام برده است جاناتان روزنبام منتقد مشهورآمریکائی نیز درمقاله ای ستایش آمیز درباره "خانه سیاه است" چنین مینویسد: فیلم مستند غیرمتعارف بیست دقیقه ای و سیاه و سفید فروغ فرخزاد ... قوی ترین فیلم ایرانی ست که من تاکنون دیده ام فروغ فرخزاد ... به عنوان بزرگ ترین شاعر قرن بیستم ایران شناخته شده. او دراین فیلم تکنیک های شعری را آزادانه، درقاب بندی، تدوین، صدا و روایت به کار برده است. "خانه سیاه است" اثری تغزلی و عمیقا انسانی است که درعین برخورد صریح و بی واسطه با موضوعش، دردام احساسات گرائی و چشم نوازی سطحی نیفتاده است. 25 - 27
دراین مصاحبه فصل بسیار آموزنده ای درباره «بینش سینمائی» که درلابلای صحبت ها - بی آنکه برجسته شود – پیش میآید و گلستان با ذکر چند مثال ساده آن را مطرح میکند:
«بینش سینمائی به سواد مربوط نمیشود. ... یادم هست داشتم فیلم هانری پنجم لارنس اولیویه را توضیح میدادم آنجا که سراینده (chorus) دارد تعریف میکند و شکسپیر 400 سال پیش میگوید "حال تصور کن ..." آنگاه تمام منظره اردوگاه را توصیف میکند ... مثل اینکه دارد سناریو مینویسد. برای من این نمایشنامه، درحقیقت اولین سناریویی است که درعالم سینما 400 سال قبل ازاختراع سینما نوشته شده است. خودش هم میگوید آیا میشود تمام این میدان ها و صحراها و دشت های وسیع فرانسه را توی این گردی چوبی - همان گلوب تیاتر خودش – گنجاند.» ص 50.
قبلا نیز درهمین زمینه از جنگ و صلح تولستوی مثال آورده:
« یعنی تولستوی 50 سال قبل ازاختراع سینما، پوزیسیون دوربین را به کار گرفته است. این یک دید هنری است که تولستوی داشته و ارتباطی به درس خوندن و مدرسه نداره.» صص 45 – 46.
«من داشتم اینهارا میگفتم که آقایان شروع کردن به هِرهِر خندیدن. اون وقت خودشان میگفتند که ما انتلگتوئل هستیم . اما برای مقاومت دربرابر این حرفها، کِرکِر میخندیدند. یاد نمیگیرید؟ به جهنم که یاد نمیگیرید. یک آدمی نقاب انداخته، صورتش را هم تو نمی بینی، دارد یک چیزهایی میگوید، خوب گوش کن ببین چه میگوید، اگر مزخرف میگوید، تو سعی کن این جور مزخرف نگویی. اگر درست میگوید، ازآن یک مقدار استفاده کن. خوب، نمیکنی؟ به جهنم. ...» ص 50
فضای فاسد و آلوده محافل روشنفکری درآن سال ها چنان دردایره تنگ نظریها وعقده های حقارت به محاق بود که گوهر ارزش هرآفریدۀ هنری و ادبی، زیر کوهی از حسادت مدعیانِ بی دانش، گم میشد و داوریها به دشمنی میکشید. میخواستم این کتاب را بهانه کنم و اندکی از فضای آلوده آن چند دهه که محافل به اصطلاح روشنفکری را مچاله کرده بود، بنویسم ولی دیدم نه جایش اینجاست و نه کمکی به این بررسی میکند، چرا که گلستان، درهمین مصاحبه به استادی دریچه ای ازجهل و فساد آن سالها را گشوده با ایجاز کلامش؛ ولو به اختصار. لطفا پاراگراف بالا را که مشتی از خروار است به دقت بخوانید.
بی انصافی ست که روی این سخنان تأمل نکردن و سرسری از کنارشان گذشتن.
گلستان درباره صادق هدایت میگوید: «هدایت عزیزترین کسی برای من بود ... ولی وقتی که مسائل فرض کن راجع به زرتشتی نوشته، خوبپیداست که چرته. یعنی زرتشتی دوره ساسانی چیزی بود که دولت ساسانی را به باد داد. ... اسلام که آمد نتیجه منطقی ظلم آن دوره بود که اسلام فاتح شد. ص 194.
هدایت با تمام برجستگی هایش، قطعا هم آدم بسیار لایق و با هوشی بوده ولی نگاهش به گذشته به طور
قطع اشتباه بوده همانطوری که گلستان میگوید.

بُعد آزاد اندیشی گلستان، زمانی تکان دهنده میشود که پرسشگر از منقدی اسم میبرد که معتقد است فیلم هایی که امروز درایران ساخته میشوند و درجشنواره های دنیا جایزه میگیرند بیشتر فیلم های تبلیغاتی اند و به نفع رژیم ساخته شده اند . این منقد غالب این فیلم سازان را مشاطه گران جمهوری اسلامی میداند. درحالی که فیلم های کیا رستمی؛ نه تنها اصلا تبلیغاتی نیست و پروپاگاند نمیکند بلکه نمونه های هوشمندانه ای از هنر سینماست.
گلستان پاسخ میدهد : «واضحه، تازه تبلیغاتی باشه. اصلا به نفع جمهوری اسلامی باشه توراجع به چی حرف میزنی، راجع به ضدیت با جمهوری اسلامی یا راجع به هنر سینما؟ » ص 60
دردنباله همین بحث گلستان میپرسد آیا فیلم های ریفنشنال را دیده ای؟ جاهد میگوید بلی دیده ام. هم "پیروزی اراده" و هم "المپیاد" را. که شاهکارند.
گلستان – شاهکاره؟ اصلا نظیر نداره. فوق العاده است. فیلم هیتلری هم هست. یا فیلم هایی که آیزنشتین یا پودوفکین ساخت زمانی بود که هنوز شدت دستگاه استالین راه نیفتاده بود، گو ل خورد و رفت اون فیلم هارو درست کرد. مگه اونها شاهکار نیست؟ حتما هست. درزمان کمونیسم هم ساخته شده. حرف نداره.» صص 60 - 61
گفتن و به داوری نشستن دربارۀ هنر، چیزییست و مخالف سیاسی بودن مقولۀ دیگر.
جاهد میپرسد « ... ببینید آقای گلستان، نزدیک به نیم قرن ازعمر فعالیت های شما میگذرد و هنوز یک کتاب به طور مشخص درباره شما یا غفاری نداریم. وقتی من مینویسم کمبود منابع یا فقدان اطلاعات، منظورم این است ... و گلستان پاسخ میدهد ... فکر میکنی چه کسی میتوانست کتاب نویس باشد درباره من یا فرخ. مقاله های خام و بچگانه کسانی را که درمجله های مختلف درباره فیلم ها مینوشتند بیار تا ببینی که توان نوشتن وجود نداشت. تقلید ازدیگران کردن یا جمله های نثررا فرض کنیم محکم نوشتن، مقاله خوب نوشتن نیست. انتقاد با انشای فارسی فرق دارد.» ص63

این سخنان "کمتر رایج" حتا "کم گفته" شده تلنگری ست برای بیدارشدن، به هوش آمدن؛ ولواینکه به مذاق سازگار نباشد. من به شخصه درمورد شاملو غمم میگیرد، فکر میکردم وهنوز فکر میکنم بهتر از دیگران است و شاعرتر. با این که ازنزدیک شاهد خیلی ازنقاط ضعفش بودم. اما آن کارها ربطی به شعر و شاعری اش نداشت. این جا تفاوت ها و سطحِ حس و فهم هنرمند مطرح است که گلستان، آن ها را میشکافد برای روشن شدن نظرها و باز کردن مسائل ناگفته. میخواهد نقد و انتقاد را به مفهوم واقعی سر جایش بنشاند. توان سنجش و بررسی لایه های فکری و هنری هنرمند را روشن کند. خط کشی بین نقد، با دوستی و مهر ورزیدن را یادآوری کند. همانطوری که درباره هدایت گفته. به همین روال است، برداشت و شناختش از شاملو و دیگران، وقتی پرده ها را کنار میزند و پوچی آن همه سر و صداها را مطرح میکند و مهمتر از همه آثار تبعی آن جار وجنجال ها را برملا میکند؛ تازه ابعاد فاجعه روشن و آسیب پذیری اجتماعی از درون؛ شفاف تر میشود.
« ... شاملو گفت که تمام عیب هایی که از فیلم های دیگران گرفتم، پس میگیرم. فقط یک فیلم مزخرف بود و آن فیلم "خشت و آینه" بود. این جاودانه ابرمرد ادبیات معاصر ایران بود که شعرنمی فهمید. نقطه گذاری هم نمی فهمید و شاید خیلی چیزهای دیگرهم نمی فهمید.» ص 64
بحث بر سر این نیست که فیلم " خشت و آینه " شاهکار هنری بوده یا کم ارزش. صحبت سر شهامت گلستان است که تقدس زدائی را به جامعه تسری میدهد. دراندیشۀ فروپاشی تابوهاست. دوراندیشی اش را باید ستود. به فکر نقادش باید آفرین گفت. دلسوزی او به سکون فکری جامعه فصل دیگری از وجوه مشخصۀ اوست. اثری از او نمیتوان پیدا کرد که حامل پیامی برای بیداری مردم از غفلت های سرسنگین نباشد. داستانهایش لبریزاز پیام های مکتوم است که بهِ هوش های خفته وغرقه درفسادِ جهلِ مردم تلنگر میزند؛ باید ارج نهاد.
وقتی هم به بدبینی نزدیک میشود، چنین تصویر زنده ای از جامعه را به نمایش میگذارد:
« این همه خر دجال - از آن دبنگ دوبهم زن سالوس مغز گچ گرفته محروم تا آن ردیف مداوم عوض شونده یک مشت نو رسیده نارس، آن کال های گول خود خورده، آن کال های کول گول خود خورده. آی! این سرزمین چه خواهد شد - این سرزمین چه خواهد شد بااین فساد زود رس ارزان؟َ در روی این مرداب حالا نوبت به لخته های لجن میرسد. گلهای قارچ، گلهای نیلوفر، گلهای نی، گلهای بی ریشه، گلهای سم، همه، رفتند کنده شدند و دربخار فساد محیط خود مردند؛ اکنون دیگر دور، دور خالص و محض لجن شده ست. لجن به حالت خالص. لجن، بی شکل و ظاهر غیر ازلجن.» مد ومه صص 8 - 167 چاپ تهران 1345

گفتم که گلستان به کارکنانش حرمتی سوای کارفرما و کارمند دارد. دردیدار دوم جاهد صحبت از ذکریا هاشمی و اثر بسیار جالب او «طوطی» پیش میآید. و گلستان میگوید: « ... ذکریا هاشمی مهم ترین رمان اجتماعی مملکت را نوشته. علیرغم تمام چرت و پرتهائی که میگن, این رمانی که نوشته به اسم «طوطی» یک چیزی هست که باید فهمیده بشه. زمینه فهم برای ادبیات مدرن این رمان است. ... یا فیلم «سه قاپ»ش یا بازی درهمین فیلم «خشت و آینه» که بازی حیرت انگیزی میکنه. مثل خانم تاجی احمدی ... خانم تاجی احمدی نمیخواست عکسش چاپ بشه. نمیخواست تبلیغات درباره اش بشه. یک اخلاق کاملا درویشی، یک بازیگر درجه اول ... مثل گلی مقتدر، مثل پری صابری ... من این محوطه های فکری دیگررا میدیدم. به من مربوط نبوده توی این محیط قماربازبود، چاخان بود افسر حقه باز بود، مأمور املاک سلطنتی بود؛ آیت الله بود ، محقق بود ... آدمی مثل احمد آرام بود، مردی پاک و شریف. ...»
این آدمها را که گلستان شرح میدهد، بخشی از جامعۀ ایران اند. حضور دارند. نمایش زنده از واقعیت یک اجتماع بزرگ با آدمهای گوناگون اند؛ با خصلتهای متفاوت. او با ایجاز کلام زنده ترین تابلو را دراندیشه ها پهن میکند و خواننده، در لحظه ای: قمارباز؛ چاخان، افسر حقه باز، مأموراملاک سلطنتی، آیت الله، محقق، تحصیل کرده، موسیقی دان، بی سواد، واحمد آرام پاک و شریف ... را پشت چشمان بسته درمقابل خود میبیند. هریک از آنها با هویت واقعی کنار هم و باهم، در رود همیشه جاریِ زندگی شناورند.
درباره حزب توده و فعالیت هایش، گفتنی های زیادی دارد، جاندار و تازه ، نه ازآن قماش سخنان شعاری تو خالی . میگوید: «طبری هم باما بود وهمه ازدست اش عاجزبودند که به کلی آدم چرت و پرتی بود و بعد ماجرائی را شرح میدهد و معلوم میشود که جوانی را که مخالف حزب توده بوده به قتل رسانده اند. «کسی به نام امیربهرام را با دوسه نفر دیگر گرفته بودند و آن ها اعتراف کردند که ما این پسر را چون مخالف حزب بود گرفتیم و کشتیمش و جنازه اش را توی چاه انداختیم. ... من خودم مسئول حزب بودم با پارابلوم زیرمتکا میخوابیدم، نه ازترس این که قادیکلائی ها بیایند بلکه از ترس شورای متحده مرکزی. » 103
گلستان در صفحه 101 تا کمی مانده به پایان صفحه 108 تاریخ پرتنش آن سالها را با زبانی که به خود اختصاص دارد موجزانه شرح میدهد. درباره اشخاصی که تا به امروز کم گفته شده و شاید به گوش کسی نرسیده است اطلاعات تازه ای میدهد. درادامه این گفتگوهاست که جاهد میپرسد:
« آقای گلستان، اکثر روشنفکران ایران بعد از مشروطیت ...» و گلستان حرف اورا قطع کرده میگوید:
« درایران ما هیچ وقت روشنفکر نداشتیم. گاهی کتاب میخوندند. ... اما روشنفکر نبودند. ... روشنفکر یعنی کسی که بنشیند فکربکند، حرف بزند. و الا تمام مردم فرانسه یا انگلیس روزنامه میخونند ... روشنفکر هستند؟
گلستان همین نطریه را درمورد چپگرایان وقت دارد . میگوید: «هیچ کدامشان مارکسیسم را نمیشناختند ... دوست من آل احمد تا آخر عمر یک کلمه ازمارکسیسم نمیدونست. اصلا نخونده بود. همه این جوری بودند ... کسانی که مارکسیسم را میشناختند ... تمدن بود، شرمینی بود، قندهاریان بود، حسین ملک بود. آنهایی که مطالعه مارکسیسم میکردند؛ مطالعه فکر میکردند ... » صص 10 - 109
از نگاه اجتماعی، این بخش از برجسته ترین نکات همین گفت و گوهاست و منبع اطلاعات تازه درشناخت و تحلیل مسائل گذشته، که توسط یکی از صادق ترین راویانِ مطرح، و صاحب نظری که درکوران مسائل حضور داشته روایت میشود.
طبیعیست که با این فکرسالم و دیدی به غایت ژرف، گلستان از نفی حضور منتقدان به صراحت بگوید که «از اسم منتقد ایرانی صرف نظر کن. این کلمه نقد و منتقد ایرانی از انتقاد نمی آد؛ از نق نق میاد. این لغت منتقد ایرانی! منتقد ایرانی نق نق بچه گانه خود را کرده است و بچه های بعدی به به به او گفته اند این به من و به سازنده و به کار ربطی ندارد. » ص 170
اظهار نظر گلستان درباره فلیمسازان نیز بسیار جالب وشنیدنی ست:
« اینا آدمای اصل کاری ادبیات اون روز مملکت بودند. کسی اصلا ازخلج اسم نمی بره. نعلبندیان اصلا خود کشی کرد و مرد از فقرخودشو کشت. » با یادآوری و ستایش از بیژن صفاری، آربی آوانسیان وعلی حاتمی میگوید :
«اصلا نمیدونم این "منقدین" چی میگن این ها. چه جوری به خودشون اجازه میدن که اسم صیاد رونیارن. کاری که صیاد برای هنر این مملکت کرده فوق العاده است. رفت توی سیستم تلویزیون و اون " اختاپوس" رو درست کرد. ... یارو میگه که میگن اسکندر آمد تخت جمشید رو آتیش زد، ای به قبر پدر اسکندرلعنت، ای هفت جد اسکندر فلان و فلان وفلان. اما ملت! تو دوهزارسال وقت داشتی که این را تعمیر بکنی. نکردی؟ این فوق العاده است دیگه.» ... صص 73 - 172
گلستان، درسراسراین گفتگو با تکیه براصالت هنر، و تأکید به سلامت فکر، برایِ شناختنِ مقام و فضیلت
هنر پای میفشارد. با تند خوئی که صداقت عریان ومواج ش از آن برذهن مخاطب چیره شده، ننگینی های
فرهنگ و عارضه های نهادی شده را به باد انتقاد میگیرد. جاهد دراین چند جلسه یاد گرفته که چگونه از
گلستان حرف بکشد، میداند که او ازسخنان کلیشه ای و نقل و قول های احمقانه دیگران بیزار است، باز هم
تکرار میکند. قبلا نه یک بار بلکه برای چندمین بار، پیه اعتراض های تند گلستان را به تنش مالیده بازهم
اصرار دارد با همان شیوه به نهان خانه خاطره ها نفوذ کند. انگار که در خلال تندی ها، صفا و صمیمیت
انسانی او را کشف کرده است. سماجت جاهد بالاخره مؤثر واقع میشود و گِره از یادهای دست نخوردۀ
گلستان میگشاید. درنتیجه، فصل جالبی از روابط اجتماعی را با اطلاعات دست اول و ناشنیده به خوانندگان
کتاب منتقل میکند.
گلستان که دل پری از شبه هنرمندان و روشنفکران باسمه ای دارد با تأسف میگوید: « هنوز که هنوزاست
میراث مزخرف نوشتن ومزخرف گفتن مانع رشد فکرسالم است. درحد این قصدی که تومیگویی داری هنوز
که هنوز است مزخرف نوشته میشود. راجع به آدمهایی که به کلی پرت بوده اند. در حد همین کارهای به
اصطلاح فکری یا هنری. ... » ص251
خواننده، دراین گفت و گو، گذشته از آشنائی با تحولات و نوآوریهای سینما درآن سال ها، با تازه هائی در ادبیات داستانی نیز مواجه میشود که گیرائی و طراوت خاصی دارد.
جاهد، نظر گلستان را درباره قصه های صادق چوبک میپرسد. گلستان میگوید:« قصه هایش فوق العاده است. چند تا از قصه هایش کم نظیره چون حس و حرف داره. حرف های خودش. بعضی از قصه های چوبک خیلی بهتر از قصه های هدایت است. چون به واقعیت و حقیقت نزدیکتر میشه. "بوف کور" کنار. "وغ وغ ساهاب" هم کنار. ص 262
حرف آخر اینکه گلستان، دراین مصاحبه بت های ذهنی خیلیها را فرو پاشانده، و دیگر اینکه دل پر دردش انباشته از گفتنی هاست، با دنیائی از تجربه ها، نشنیده ها و نگفته ها؛ آرزو میکنم روزی برسد و این گنجینۀ یادها را مکتوب کند.
به امید خوش آن روز.

مروری بر تاریخ زنده:

2005-06-11T10:14:00.000-07:00

تاریخ زنده: (حقایقی از زندان های زنان در جمهوری اسلامی ایران)

نویسنده: فریبا مرزبان
چاپ لندن. تیرماه 1384. جلد اول 398 صفحه
ناشر: نویسنده

بازهم باید ازادبیات زندان گفت و نوشت. به دوستی قول داده بودم مدتی دراین باره سکوت خواهم کرد. چرا که «گفته شده بیشترخاطره های زندان دروغ است و ساختگی، به ضرورت نیازهای روزمرگی نوشته شده و ...»
این گونه داوریهای شتابزده، بخشی ازپیامد سردرگمی ها و پوچی هاست. از هدر رفتن تلاش هاست که با از سرگذراندن مصیبت های زندان و رهائی از چنگال عفریت مرگ، هنوز نیمه امیدی هست به نجات. با اینکه فشار و سنگینیِ بار شکست و اسارت بر دوش است و رنج و یاُس، کابوس قتل عام یاران و همبندان، شکنجه و شلاق و سنگینیِ توهین و تحقیرها که با پوست و خون و اندیشۀ زندانی عجین شده است و چون غریقی درگرداب سرخوردگی ها به ویژه اهل خِرد و آنها که سخنی برای گفتن دارند و پیامی در انتقال تجربه ها به دیگران، خواه نا خواه دچار بحران میشوند.
با تأسف بگویم که به تجربۀ شخصی این بحران و انفعال را در چند زندانی شاهد بوده ام. و از آنجائی که تاریخ سراسرآشفتهِ ایران، از مغاک سیاهیها سر برکشیده و مردمانش، در بستر تلخی های روزگار با گذر از گرداب بحرانهای دهشتناک، تجربه های مقاومت و تحمل را آزموده و در پی هرشکست، زندگی را با جلوه های دیگری از سرگرفته اند که خود حدیث مفصلی دارد پندآموز؛ بیجا نیست که درفرهنگ همیشه پریشانِِ پر افتخار و پٌر گهرش! از«تساهل» و«تسامح» به عنوان دریچۀ اطمینان یاد شده و مرتبتش بجائی رسیده که به تاریخ و ادبیاتش راه پیدا کرده ؛ آن هم با وجود حضور آن همه اشرار و دشمنان خانگی. اما مفهوم دیگر و پخته ای نیز از این میراث ، در بقای مردم و صیانت آب و خاک از دستبرد بیگانگان در حافظه تاریخی ملت جا افتاده است.
با این یادآوری، درگذشتگانِ ما با متانت ولو نا پسند اما با نیت خیر، حتا، خیلی ازتجاوزات را تحمل میکردند. از پستی و لغزش خودی ها چشم میپوشیدند و زیر چترسیاه دشمن، از فشار اهانتهای زندانِ بزرگ می کاستند. تسامح پیش میگرفتند برای بقا و به قصد حفظ اقلیم و آبرو در مقابل فرهنگ مهاجم. با همه محدودیت های فکری، با آگاهی از پیوند دردهای مشترک، احترام دردمندان را لازم میدانستند. از رو در رویی با خودی ها در مقابل دشمن مشترک شدیداً پرهیز میکردند. به تجربه دریافته بودند که اگر جز این کنند، دردهای اصلی فراموش میشود و دشمن اصلی که درخانه نشسته با تسلط بیشتر خونخوار تر و هارتر و عمر ظالمانه اش دراز تر میشود. اختلاف درونی برای دشمن حکم مائده آسمانی را دارد. خودخواهی و منم منم گفتن ها وقتی بر سر زبان ها افتاد، برادر دشمن برادر می شود و فرزند تیغ به صورت پد رو مادر میکشد؛ والدین جگر گوشه خود را به جلاد می سپارد. نسل بعد از انقلاب از این نابخردیها خاطره های بسیار تلخی دارد؛ تجربه های شوم و ننگین اش درحافظه تاریخ ثبت است. در همین کتاب، نویسنده از دختری به نام الهه محبت اسم برده که در اثر فشار پدر و مادر خیلی متدین و مسلمانش از خانه فراری می شود. "پدر ومادر الهه محبت که مسلمان و از طرفداران رژیم بودند، به او هشدار داده بودند که اگر ازفعالیت علیه رژِیم و از هواداری مجاهدین دست بر ندارد او را تحویل کمیته چی های خمینی خواهند داد ... به دنبال تهدیدهای جدی پدرش، مجبور به ترک خانه شده و آوارگی را پذیرفت ... الهه هنگام اعدام 17 سال بیشتر نداشت و از دانش آموزان دبیرستان دخترانه زینبیه واقع درشرق تهران بود." ص58 - 159

خاطرات زندان «فریبا مرزبان» که تازگی ها در لندن منتشر شده است روایت دیگریست ازیک زن جوان زندانی که در راه کسب اندیشه آزاد، هشت سال از عمر جوانش را در سیاه چالهای اسلام ناب محمدی سپری کرده است. نویسنده در قفس زندان اوین، با شرح خشونت زندانبانان درد، رنج و فریاد شلاق و شکنجه را به جان خوانندگانش میریزد. اما قبلا باید بگویم وقتی کتاب را به دست گرفتم از مشاهده تصویر پشت جلد تکان خوردم. از نگاهِ خالی که حرف می زند و خیال، در شکل های گوناگون می شکفد و دردها جان میگیرد و مواج و ناگهان در بندهای سیاه و مخوف در دالان ها و سلول های بتونی زندان فرو میروم. هزاران زن ومرد پیر و جوان شکسته و درهم، خالی از امید زندگی؛ پٌر از بیم و وحشت؛ فرورفته درخود؛ دنیایی بیم و هراس را فریاد میکشند. ضجه و نالۀ تحقیر شدگان زیرشکنجه و شلاق در فضا می پیچد. درد است و رنج، دردی که در نگاه فریبا لانه کرده، نمونه ای از تمامی رنج های آن همه زندانی ست در سیاه چال های حکومت اسلامی، که با وعده عدل اسلامی برای چپاول ثروتهای ملی زندانها را پرکردند و گورستان ها را پر کردند از مشایعین دیروز که معترضان امروز هستند.

سیاهه دادگاه های جمهوری اسلامی با طوماری از ننگینی ها در تاریخ ثبت شده است. قبل از تأسیس حکومت اسلامی، ازدادگاه بلخ چیزهایی به گوشمان خورده بود اما باورش سخت بود و افسانه تعبیر میشد تا اینکه پیروان اسلام مسند حاکمیت را از آن خود کردند. با چشم خود دیدیم آنچه افسانه می پنداستیم حقیقت بوده و آن دادگاه بلخ که بدون تردید قاضی القضاتش از پیروان اسلام بوده از همین ها که امروزه بر دستگاه عدالت ایران تکیه زده اند؛ راست راستکی بوده است.
"صبح یکی از روزهای ماه مهر مریم را برای بازجوئی صدا زدند شب هنگام خسته بازگشت و گفت: مرا به بازجوئی نبردند. به دادگاه رفتم. چشم بندم را باز کردند اما اجازه دفاع به من ندادند. زمان دادگاه خیلی کوتاه بود. ... ساعت از 10 شب گذشته بود که قربانی و غفوری (نگهبانان بند) به سلول ما آمدند. ... قربانی شروع به صحبت با مریم کرد و از او در باره دادگاه چیزهائی پرسید: نظرت در باره دادگاه چیست؟ آیا دادگاه را قبول داری یا خیر؟ مریم بیچاره که نمی دانست چه چیزی انتظار او را می کشید، اعتراضش را نسبت به دادگاه ابراز داشت و گفت: خیر اصلا دادگاهی را که نتوانم در آن حرف بزنم قبول ندارم. من تا این تاریخ به بازجوئی نرفته ام، دادگاه برای چه؟ این چه دادگاهیه؟ قربانی پرسید یعنی دادگاه را قبول نداری، دادگاه اسلامی را قبول نداری؟ مریم که از این موضوع عصبی شده بود بدون لحظه ای درنگ پاسخ داد خیر. دادگاهی را که در آن حق دفاع نداشته باشم قبول ندارم! من معترض هستم. ... یک هفته گذشت ... درگرگ و میش هوا، اکبری آمد مریم را با تمام وسایلش فرا خواند ... فردا شب سفره محقر سلولمان را آماده کردیم. تصمیم گرفتم برای اطمینان بیشتر در باره آزاد شدن مریم از نگهبانها سئوال کنیم ... از غفوری پرسیدم مریم آزاد شد؟ ... منتظر تأیید سئوالم بودم ... که قربانی نگهبان دیگر، همچون حیوانی زخمی به خروش در آمد و گفت: کسی که دادگاه را قبول نداشته باشد باید آزاد شود؟ او اعدام شد کسی که اعتراض به دادگاه دارد حقش اعدام است. ... شب گذشته 86 گلوله را شمرده بودیم. گلوله شماره چند مریم را خاموش کرد؟" صفحات 69 – 67
دادنامه زندان سیاسی، و برنامه های دراز مدت روحانیت شیعه را باید جدی گرفت از طرفی جهان سرمایه داری با تمام ترفندهای محیلانه از این حکومت حمایت میکند از طرف دیگر با راه اندازی جنگ زرگری، مردم را سرگرم کرده و با محکومیتهای بی اثر و بی خاصیتِ حقوقی و جزائی در محافل بین المللی، بارقه امید فروپاشی حکومت ملایان را دردل های همیشه ناامید ایرانیها زنده نگه می دارد، اما با اندک هشیاری معلوم میشود که تمامی این شعبده بازیها در راه بقای رژِیم برای ادامۀ چپاول ثروت های ملی ، در گرو سلاخی هر نوع اندیشۀ آزادیخواهی و جنبش های عمومی؛ به کار گرفته میشود.
روزی که آقای خمینی در پاریس گرد و خاک راه انداخته بود و آقایان یزدی، قطب زاده و بنی صدر و ... با ترجمه سخنان گهربار! آیت الله به خبرنگاران، از ایشان یک اندیشمند مترقی اسلامی می ساختند، در پی دیدار رمزی کلارک وزیر سابق دادگستری سابق آمریکا با ایشان در پاریس؛ دنیا دیده مردی از تبار مشروطه خواهان آذربایجان، سخن پخته ای گفت که بعدها از تیزبینی و دور اندیشی اش حیرت زده شدم. پیرمرد، در حالی که دندانهای عاریتی را با نوک زبان در دهانش جابجا می کرد با افسوس گفت : «دنیای غرب برای ما خواب تازه دیده . سید روح الله را می آورد که نه تنها، تخم هر چپ اندیش را از این سرزمین بَرکنَد، بلکه هرکس که خلاف مسجد و منبر حرفی زد زبانش را از پس گردنش بیرون بکشد. اسلام بهترین حکومتی ست که زبان و فرهنگش با سرمایه داری غرب جفت و جور شده است!» آن روز در آن هیاهوی گیج کنندۀ شور انقلابی سخن آن پیرمرد با پوزخندهای ابلهانه ما به حساب کهولتش گذاشته شد ، اما طولی نکشید که به خاطر درستی نظرش سرتعظیم فرود آوردم.

شکل گیری ساواک فصلی ست که فریبا در این کتاب به درستی شرح می دهد. شناسایی و تعقیب بیشتر چپ اندیشان و مخالفان با سابقه، گذشته از سوی اندک مذهبیونی که در زندان آنها را می شناختند، توسط مأموران ساواک صورت می گیرد. آنها برای خود شیرینی و یا نجات جانشان پرونده چپ ها را به جریان می اندازند.
"ساواکیها هرکاری اعم از جاسوسی و گزارشدهی و امثالهم را انجام میدادند. برایشان فرق نمی کرد تاج باشد یا عمامه! ... این خانمها همان معلمان گذشته بودند که با مینی ژوپ سرکلاس حاضر میشدند ... اینان قبل از همه اقشار، به چادر و مقنعه پناه بردند و طبیعتا مقتضی بود که آواز و ترانه خوانی بر روی پل کارون و سر پل دزفول را فراموش کنند." صفحات 132 - 133
" نیروهای امنیتی جدید تحت آموزش مأموران ساواک شاهنشاهی در آمدند. درپی اطلاعات و تعلیماتی که مأموران ساواک به حزب اللهی ها دادند رژیم به تعقیب زندانیان سیاسی پیش از انقلاب برخاست. سعید سلطانپور، حماد شیبانی، شکرالله پاکنژاد، محمدرضا سعادتی و تقی شهرام در پی تعقیب ها شناسائی، دستگیر و چندی بعد به جوخه اعدام سپرده شدند. صفحات 127- 126 [1]

نویسنده از تشکیل «کانون بیکاران» در خوزستان اطلاعات تازه ای میدهد. ولی پیداست که سرکوب و خفقان از همان آغاز به درون خزیده ومردم به ویژه جوانانِ پر شور از ماهیت استبداد مذهبی غافل بودند. اینها دنبال دستاوردهای انقلاب و پیدا کردن کار و زندگی و معاش اند و کارگذاران حکومتی در فکر روسری و محراب! فریبا مینویسد:
"اولین اجلاس بیکاران در محل سینما پارادیا برگزار شد ... طبقه بالا برای نشستن زنان درنظر گرفته شده بود[2] ... تعدادی از زنان به من پیشنهاد کردند روسری سرکنم. معترض بودم ... گروهی از فعالان چپ و هواداران با سابقه سازمان و چند مجاهد آمدند تا در این باره با من گفتگو کنند. من نمی توانستم زیر بار بروم. اعتقاد آنها براین بود که چون توده مردم دراین نشست حضور دارند برای حفظ موقعیت و احترام به مذهبیون باید روسری سرکنم. درجواب به آنها گفتم: مگر همین مذهبی های امروزی بی چادریها وغیر مذهبی های دیروز نیستند؟ ... درآن ایام هیچ گوش شنوائی نبود، زیرا چپ های ما مذهبی تر از مذهبی ها بودند! 28 – 127" [3]
امان از این احترام نسنجیده به مذهب و بزرگان و توده جاهل! این چه احترامی ست که باید اولاً یکطرفه باشد و دو دیگر اینکه اندیشه کشی را بزک کردن و به خورد مردم دادن آن هم با رنگ و لعاب حرمت به مذهب و ...
این قبیل عادت های عقب مانده عشیرتی که یک مشکل پیچیده فرهنگی و ضعف نهادی شده است. گذشته ازآن دختران و زنانی که دیروز بی چادر بودند و آزاد چرا باید به ریاکاری و دو دوزه بازی عوام و عوام پرستان تن بدهند و خود را آلت دست مشتی جاهل قرار دهند. "ازمیان افرادی که در اطرافم بودند، گلی، لیسانسیه بیکار و هوادار سازمان فدائیان، دستش را به معنای سکوت روی لبانم گذاشت و با لحن دلسوزانه ای گفت: الهی قربانت بروم فقط این روسری را سرت کن. "ص 129
معضل اساسی در این بود که عده ای با همه ناتوانیهای فکری با خواندن چند کتاب و جزوۀ انقلابی مدعای رهبریت داشتند و هدایت مثلا روشنفکری جامعه را تشکیل داده بودند، می پنداشتند کلید حل معضلات سیاسی و اجتماعی را درآستین دارند؛ با سرودن چند شعر انقلابی و تهییجی، مردم به دنیای آرمانی خود خواهند رسید. بی خبری از شگردهای دنیای سیاست، هرگونه تلاش های معصومانه آن عده را با شکست و بن بست مواجه میکند. نا آرامیهای شهر مردم را به خیابانها میکشاند. خیل بیکاران و پشتیبانان دیروز انقلاب، از نطرحکومت با انگ ضدانقلاب دستگیر و گله گله تحویل چوبه دارها میشوند. "... با سپری شدن چند روز، اسامی کشته شدگان در درگیریها و قربانیان جامعه سرمایه داری مشخص شد در میان اجساد، دوپسربچه 9 ساله به چشم میآمد که در روز حادثه برای خرید نان به بیرون ازخانه رفته بودند." ص 143
دامنه تظاهرات گسترده تر میشود. خشونت، تنها سلاح خونین روز به روز عریان تر میشود. نمایش قدرت اهریمنی اوج میگیرد. با دستگیری تعدادی از تظاهرکنندگان ونمایندگان کانون بیکاران، عصبانیت مردم شدت پیدا میکند. حکومت با عده ای روان پریش با تکیه به آیات قرانی، حکم قتل عام مخالفین را صادر میکند.
فریبا مینویسد:
"... رادیو اعلام کرد سحرگاه امروز حسین شاکری، محمدرضا رستمی، هوشنگ رستمی و محمدرضا معروف به چرخساز به حکم دادگاه ویژه، خرابکار، اغتشاشگر، عامل درگیری، تشنج و کشتار، محارب، مرتد و مفسدفی الارض تشخیص داده شده و حکم اعدام آنان سحرگاه امروز در محوطه زندان کارون به اجرا درآمد." ص 151.
اینها همان بیکاران و یا نماینگان کانون بیکاران بودند و همگی از طبقه مستضعفان که حکومت اسلامی با کمک و پشتیبانی معنوی آنها تشکیل شده بود با وعده های فراوان برای نجاتشان از فقر و فاقه و رسیدن به رفاه اجتماعی که آرزوی نهائی کوخ نشینان بود. ولی، ملایان با برافراشتن چوبه های دار، تقدس اسلام را با تضمین بقای خود تاخت زدند.

نویسنده جایی اشاره به اعدام زن بارداری دارد که قابل تأمل است. توحش دادرسان و قاضیان اسلامی واقعا که حیرت انگیز است. حتا سلاخ های حرفه ای درکشتارگاه ها از کشتار گاو و گوسفند آبستن خودداری میکنند و آن را مخالف شرف حرفه ای خود می دانند. می گویند شوم است. اما در جمهوری اسلامی اینگونه وحشیگری ها به صورت قانون اسلام قابل اجراست.
"بلندگوی بند تعدادی اسم از دو بند بالا و پائین را برای بازجوئی، انتقال و اعدام خواند. در میان اسامی نام مژده از اتاق شماره 6 و نام فخری لک کمری از اتاق ما اعلام شد. او 5 ماهه باردار بود ..." ص 274.

جالب است که دختران زندانی در آن فضای رعب و وحشت که داس مرگ، در بالای سرشان سایه انداخته، با استفاده از فرصتهای مناسب، با شیطنت های جوانی زندانبان را دست میاندازند و آزارشان میدهند حتا تا ملوث کردن آنها :
"... دریکی از روزها، پارچ کوچکی که برای استفاده اضطراری تخلیه ادرار اختصاص داده بودیم بیش از نصف شده بود و امکان نگهداریش درسلول نبود. با همسلولی هایم توافق کردیم از بالای پنجره پارچ ادرار را به بیرون خالی کنیم. ... آن را خیلی آرام از بالای پنجره به بیرون بردم و خالی کردم. هنوز دستم بیرون از سلول بود که صدای اعتراض مرد نگهبان بلند شد: چکار میکنی؟ چرا آب از آن بالا خالی می کنی؟ چرا دستت بیرون از پنجره است؟ ... دقایقی بعد نگهبان بختیاری به سراغ ما آمد ... مرد نگهبان که لای در سلول ایستاده بود گفت من نماز می خوانم شما مرا نجس کرده اید چه چیزی به بیرون خالی کردید؟ ما یکصدا گفتیم آب پارچ دو سه روز مانده و گرم شده بود وما نمیتوانستیم آن را توی سلول نگهداریم. ... مرد نگهبان با شنیدن توضیحات ما رضایت داد و رفت." صفحات 72- 71
نویسنده بعد ازگذراندن دوره وحشتناک اوین، به قزلحصار منتقل میشود. جلد اول کتاب به پایان می رسد. تا انتشار جلد دوم و روایت فلاکت های زندان قزلحصار.
با مطالعه جلد اول این کتاب، یادآوری این نکته را ضروری میدانم که خاطرات خانم فریبا مرزبان را سالم و یکدست دیدم. کتاب، خاطرۀ زندان است نه تاریخ نگاری نفخ کرده و پند و اندرز و شعار و انگ زدن به دیگر زندانیان که همگی با دردهای مشترک به اسارت جباران مذهبی درآمده اند. اندیشه و قلم صادقانه فریبا نموداری از فضیلت اخلاقی و انسانی اوست که با حفظ برجستگی هایش، ادبیات زندان به ویژه «آثار زنان زندانی» را سنگین تر و پُرتر کرده و به سیاهی و تبهکاری های ملایان چپاولگر افزوده است. او با توصیف های هنرمندانه و با استفاده از شغل روزنامه نگاری اش، چون عکاسی ماهر، وقایع زندان و محکومیت خود و زندانیان را فارغ از ایدئولوژِی های گوناگون ثبت، در حافظه تاریخی ضبط و در معرض داوری وجدان جهانی به نمایش گذاشته است.
مطالعه این کتاب را به همگان توصیه کرده و در انتظار جلد دوم خاطرات ایشان، که امید است به زودی منتشرشود.

پی نویس:
1- توضیح باید داد که آقای حماد شیبانی زنده و سالم اند و در 21 می 2005 ایشان را درمراسم بزرگداشت زنده یاد دکتر مصدق درکلن دیدم. ر . ا
2- تاکید از اینجانب است.
3- تاکید از اینجانب است.

پس از نیم قرن

2005-05-11T08:19:00.000-07:00

راز پیروزی کودتای 28 مرداد
محمدجعفر محمدی
انتشارات فروغ کلن آلمان – چاپ اول 1382

درباره نویسنده کتاب:
محمد جعفرمحمدی، ازاعضای سازمان نظامی حزب توده با درجه سروانی دستگیر وبه اعدام محکوم میشود. اعدام دستجمعی افسران، درآن سال ها سر وصدای زیادی درداخل و خارج ازایران به راه انداخت و کودتاگران را متوحش کرد. درنتیجه، محمدی با یکدرجه تخفیف و بعدها دراثر بخشودگی ها با گذراندن دوره پنج سال و چند ماه ؛ در سال 1337 از زندان خلاص شد. ایشان بعداز رهائی بار دیگر فعالیت های سیاسی را به طور زیر زمینی از سرگرفت و پس از انقلاب بهمن 1357 از ایران خارج شده اکنون ساکن آلمان است.
محمدی، درپیگیری ماجرای کودتا، تصمیم میگیرد که با جمع آوری مدارک واسناد، واقعه کودتای 28 مرداد را همانطوریکه خود شاهد وناظر بوده مکتوب کند.

این واقعیت را نباید نادیده گرفت که درباره کودتای 28 مرداد گفتنیهای زیاد از افکارعموم پنهان مانده و بررسی ها ادامه دارد وهنوز در پیِ بیش ازنیم قرن،. گذشته ازاسناد رسمی طراحان اصلی یعنی انگلیس وآمریکا و همدستان ایرانی، روایت های زیادی در پستوی دلها محبوس مانده است که هر از گاهی از بایگانی ها و خلوت خاطره ها سرریز میشود و به بیرون درز میکند. از آنهاست اثر تازه ای از محمد جعفر محمدی، از افسران وابسته به حزب توده؛ که سالی پیش درآلمان منتشر شد. نویسنده به جهت برخورداری از اطلاعات فنی درنحوه شکل گیری و اجرای کودتا مسائل تازه ای را مطرح کرده و ضمن بررسی، همانطوری که در پیشگفتار آورده راویان و تحلیلگرانی که با ناراستیها و کژ فکریها، حوادث ورخدادها را خلاف واقع ثبت و ضبط کرده اند به باد انتقاد گرفته. جا دارد که از این برخورد انتقادی نویسنده قدردانی کرد. چرا که این معضل ریشه دار فرهنگی، یعنی تحریف تاریخ از بزرگترین آفت های ملی ماست و تازمانی که نویسنده ها، مسئولیت فردی و حرمت قلم را در راه بده بستانهای خصوصی و گروهی و سازمانی، نادیده میگیرند این نابسامانیها ادامه خواهد داشت. غفلت وسهل انگاریها زمانی فاجعه بار میشود که با نهادینه شدن قلب حقایق، جامعه از معنویت تهی شده، تزویر و نیرنگ و ریا جای واقعیت مینشیند. دروغ و دوروئی عادت میشود که شده، همچنانکه تا به امروز روابط اخلاقی و خصلت های فرهنگی مارا این مرده ریگ جان سخت باستانی رقم میزند!
نویسنده کتاب حاضرّ، ازانحراف سخنگویان مسئول که قرار است بخشی از تاریخ معاصر کشوررا روایت کنند و داوریهای آیندگان براساس نقل و قول آنها صورت گیرد، دل پری دارد و به درستی ازآنها انتقاد میکند. در مقابله و تحلیل مسائل، اگرهم برخی جاها به صراحت حرفی نمیزند اما همینقدر که تنی چند از یاران و هم اندیشانش را به چالش گرفته، نشانی از آزاداندیشی و باور به حقیقت گوئی را به رخ میکشد. برایش مهم نیست که فلان دوست دیرینه یا فلان هم اندیش سابق و لاحق چگونه درمورد شخص وی داوری میکند، مهم این است که وقایع تاریخی را همانگونه که اتفاق افتاده باید گفت و نوشت. نه با افکار سازمانی و یا زیر نفوذ جریان های روز وقایع را تحریف کرد برای خوشامد این و آن.
نگاه صریخ و روشنِ نویسنده به حوادث، باچنین دیدگاهی شروع میشود. دراشاره مستقیم به نطرات بابک امیرخسروی عضو مرکزی حزب توده درکتاب «نظر از درون به نقش حزب توده ایران» و سخنان مغشوش نویسنده اش که، پیچیده سخن گفتن را ضروری تشخیص داده که متأسفانه در بیشترآثار آقای بابک امیرخسروی امانتداری رعایت نشده و استنباطات شخصی و ازپیش تدوین شده حزبی را بیشتر به خوانندگانش نقل کرده است بی آنکه مسئولیتها را درنظرگرفته باشند، قابل ذکر است. بگذریم، همانطوری که ذکرش رفت آن کس که درباره تاریخ قلم میزند و نظر میدهد، درگام نخست باید اعتقاد به راستگوئی وباور به تقوای امانتداری داشته باشد تا وقایع را دقیقا آنچه اتفاق افتاده نقل کند که با کمال تأسف ایشان خطراین گونه لغزشها را ناچیز میشمارند . این که بعد از نیم قرن هنور نسل حاضر از جزئیات کودتا اطلاع درستی ندارد، همانطوری که از محتوای انقلاب مشروطیت و دیگر خیزش ها بیخبر است و حتا از هدر رفتن و بیراهه افتادن انقلاب بهمن 57؛ درهمین اغتشاش های فرهنگی ست که هرکس هرچه دل تنگش خواست، گفت ونوشت بدون رعایت کمترین ضابطه و معیاری ازمسئولیتها که درصورت عدم رعایت گذشته از گمراهی اجتماعی، واگذاشتن تدوین تاریخ کشور برعهده بیگانگان خواهد بود همانطوریکه درگذشته ها بوده است.
نویسنده، حوادث روزهای پرتنش مرداد 32 را تعقیب میکند بانقل جزئیات، حتا حرکت مسیر تانکها و قرار گرفتن آنها را درنقاط ویژه شرح میدهد. با مقایسه نقل و قول های متفاوت از زبان بازیگران، به منطور روشن کردن واقعیت رخدادها، نقش هریک از عاملان را ثبت میکند. شاید همین حس کنجکاوی نویسنده است که خواننده، با میل شدید حوادث را دنبال میکند تا هرچه زود تر از گره خوردگیهای ماجرا سردرآورده و دشمنان داخلی را بشناسد.
نویسنده میگوید: «برخلاف تمامی کتب، نشریات و مقالات منشرشده درباره این رویداد تاریخی، این نوشته به جنبه های سیاسی آن توجهی ندارد و فقط از دید نظامی به بررسی و موشکافی کودتای 25 و 28 مرداد 1332 میپردازد.» ص 15. بنا براین هدف نویسنده پیشاپیش روشن میشود که قصد و غرض از نگارش کتاب روشن کردن مسائل و وسایل فنی کودتاست نه ازدید سیاسی. گواینکه خواننده کتاب هرچه پیش میرود و با گذر از ریزه کاریها ونقش افراد، با بررسی فنی کودتا آشنا میشود،؛ ولی جابجا نشانه هایی میبیند از سایه روشن های سیاسی که ذهن نویسنده را محاط کرده است. به این نکته درآینده اشاره خواهم کرد.
آنچه بر اهمیت این اثر میافزاید نگاه نویسنده است به زمان وقوع حادثه که با کنجکاوی و دقت به ریزه کاریها، خواننده را به پادگان ها میکشاند. مقررات نظامی را شرح میدهد. وظایف افسر نگهبان و دیگر مسئولان مربوطه را یادآوری میکند تا میرسد به جان مطلب که تجهیزات رزمی آماده به منطور پیشگیری ازاقدامات کودتاگران؛ وچگونه دراثرغفلت ستادارتش مصدق؛ تانکهای حاضر و آماده در اختیار کودتاگران قرار میگیرد. البته نویسنده مسئله را باز میکند. پرده هارا کنار میزند وجزئیات حوادث را به ذهن خواننده تزریق میکند که صحنه تغییر افسر نگهبان و نحوه کار این تعویض، داستان بسیار شنیدنی ست که شاید تا به امروز کمتر صحبتش در میان بوده است. و آن آماده سازی و تسهیلات مقدماتی و درعین حال سرنوشت اصلی کودتا را رقم میزند. محمدی، با یادآوری غفلت مسئولان وقت به ویژه افسر نگهبان مسئول پادگان سلطنت آباد که با ترک محل خدمت و تفویض پست نگهبانی به افسر دیگر که خلاف مقررات نظامی بوده، اعتقاد دارد که عوض کردن پست نگهبانی که منجر به اجازه حرکت تانکها به سمت تهران ونمایش قدرتنمائی عربده جویان اجیر در خیابان ها، ایجاد رعب و وحشت بین مردم، بیرون آمدن سرلشکر زاهدی از مخفیگاه و حمله مسلحانه به خانه دکتر مصدق و ... تا تکمیل پروژه کودتا. و همه، زیرسر سلسله عملیات پنهانی بود که با بیرون رفتن تانکها ازپادگان سلطنت آباد شروع میشود.

جا دارد که برای درک درست اختلاف ها و کشمکش های میان دربار و حامیان شاه – اعم از روحانیون و ملاکین و ... از طرفی ومصدق و احزاب و گروه هایی که دراثر برافتادن رضاشاه ازاریکه قدرت شکل گرفته بودند- اشاره ای بشود. به ضرورت طرح این مسئله اجبارا باید اند کی عقب برگشت وبا نگاهی گذرا شمه ای از وضع سیاسی سالهای قبل از حکومت دکتر مصدق را وارسید.
با برکناری رضاشاه از سلطنت، جنگ قدرت درسراسر ایران از سر گرفته شد. حضور قوای نظامی بیگانگان درایران، مشکلات تازه ای را پیش آورد که اگر درایت برخی ازمعمرین سیاسی درمیان نبود شاید همان اوایل کار آتش نفاق و اغتشاش در سراسر کشور زبانه میکشید. ملاکین وسرخوردگان قدرت وبیش ازهمه روحانیت پرچمدار جنگ قدرت بودند که درآن موقعیت، دربازسازی قدرت ازدست رفته با ترفندهای گوناگون اهداف بلند پروازانه خودرا تعقیب میکردند.
شکل گیری حزب توده و استقبال مردم ازآن بهانه ای شد در دست زمینداران و سنتگرایان، که هرمخالف را به اتهام توده ای یا به تهمت گوش کردن به یک سخنرانی، دهقان بدبخت و مفلوک را دستگیر وروانه زندان کنند که کمترین تأثیر ویرانگرش پاشیدگی خانواده ها بود و خالی شدن روستاها و راه افتادن سیل گدایان از روستا به شهرهای دور و نزدیک.
نمونه های فراوانی درتاریخ ثبت شده ازاین رقابت ها و قدرتنمائیها داخلی چه به صورت عصیان و چه صورت طغیان محلی که مدتها، منطقه ای را کانون ناامنی کرده است. گذشته از قیام افسران خراسان و قیام قشقائیها و شکل گیری دوحکومت خود مختار آذربایجان و کردستان و بهم خوردن نظم موجود دربیشتر نقاط کشور، اثرات تبعی عصیان ها درداخل مراکز قدرت نیز؛ گرچه بی سر و صدا بود و دور از چشم مردم؛ با این حال درسیاست گذاریها ئ تصمیم گیریها بی تأثیر نبود.
مثلا در روزنامه های بعد از شهریور 20 هرازگاهی ازباند ارفع در داخل ارتش مطالبی جسته و گریخته به چشم میخورد که ازنظرمردم عادی چندان قابل توجه نبود. بعدها معلوم شد که باند ارفع در داخل ارتش یک واقعیت بوده که زیر نظرانگلیسیها اداره میشد وهمه جا نفوذ داشتند حتا پشت اتاق خواب شاه با گماشتگانی در کابینه! و اگر ارفع رقیبی پیدا میکرد بطور قطع درنقش حریف در اختیار قدرتی دیگر بود و نقش مقابل او را برعهده میگرفت. حاصل آنکه هیچیک از این بازیگران به نفع توده مردم گامی برنمیداشتند. آلت فعلی بودند برای حفظ قدرت بیگانگان.
اشاره نویسنده کتاب به رقابت میان ارفع و رزم آرا، برای خوانندگان ازآن جهت قابل توجه است که:
«ارفع و رزم آرا رقیب یکدیگر بودند. تا اینکه درسال 1329 باند ارفع با طرحی که توسط سرهنگ اخوی و سرهنگ دیهیمی ریخته شده بود، رزم آرا را ترورکردند که به زندگی او پایان داد. ... رزم آرا باحفظ قدرتش درارتش، با رأی اکثریت مجلس شورایملی به سمت نخست وزیری منصوب شده بود وشاه به شدت بیم داشت که رزم آرا بااستفاده از این قدرت عظیم با یک حرکت کودتایی او را ازصحنه خارح نماید. ... با طرح توطئه باند ارفع به دست یکی ازمریدان آیت الله کاشانی درمسجد سلطانی مورد هدف گلوله قرارگرفت» ص 136. حتا رسوایی این زد و بندها تا آنجا پیش رفته که سرهنگ دیهیمی درنامه ای به شاه مینویسد:
«چنانچه اعلیحضرت به خوبی میدانند برای از میان بردن سپهبد رزم آرا غیر ازآقای علم هیچکس به اندازه چاکر سهم نداشت.» ص 137
از فحوای نامه معلوم میشود که درقتل رزم آرا، شاه و علم وآیت الله کاشانی با باند ارفع همکاری کرده اند.
تعجب آوراینکه درزیرنویس ص136 آمده است که« درکالبدشکافی جسد رزم آرا معلوم شد که گلوله اسلحه کمری کلت بوده نه گلوله ای که از طپانچه خلیل طهماسبی شلیک شده بود.ازقراریکی ازدرجه داران تیرانداز ارتش را درلباس غیرنظامی جزو همراهان امیراسدالله علم وزیر دربار جازده بودند.»

درچنین بحران همه جانبه، موج فزاینده و مدام بالا رونده ادبیات و هنر و سیاست، در اوج بود اما، بدون تعقل وبیشتر متکی به احساس، با شتابزدگی پیش میتاخت . میل به جهش بدون آمادگی و تمرین کافی؛ و نکته مثبت شکل گیری احزاب و تشکیل گروه های سیاسی بود با نشر روزنامه و نشریات فراوان وبالا رفتن میل مردم به مطالعه و جذب گرایشهای هنری واینها از دستاوردهای بزرگ همان آشفته بازاری بود که دربیداری مردم اثر گذاشت. نتیجه گیری یا نیک و بدش مطمح نظر نیست. بحث را به درازا میکشاند. اما اصل ماجرا این است که فضا، فضای مساعدی نبود برای ظهور و حضور مصدق.

اصل ماجرا این بود که حکومت مصدق، برای ایران استبداد زده نابهنگام بود. شخص شاه وعوامل سنتی حاضر به پذیرش افکار او نبودند. میگفتند مردم ظرفیت تحمل آزادی را ندارند. مصدق اهل قانون بود و منطق، پذیرفتن این گونه توجیهات استبدادی برایش سخت بود. میخواست حرمت قانون را همگانی کند و به جامعه تسری دهد. وازآنجائی که احترام به فرد را الفبای آزادی تلقی میکرد، براین باوربود تا زمانی که حرمت انسانی فرد و احترام به قانون رعایت نشود کارها به سامان نخواهد رسید. حوادث بعدی نظر او را تأیید کرد و این معضل اساسی تا به امروز همچنان مانده و با خون و گوشت مردم عجین شده است. گردانندگان کشور درکل نه شاه و نه اطرافیان آمادگی خانه تکانی و بریدن از ازگذشته ها را نداشتند. شرایط حکومت قبیله ای با حمایت سران مذهب و زمینداران، بیشتر به مزاج درباریان و سنتگرایان سازگاربود تا یک حکومت مدرن پارلمانی. مشروطیت نیز با ذهنیت سنتی وسایه کاملا سنگین اسلامی درآن زمانه پرتنش پا گرفته بود. این درست است که قوانین و لوایح پیشرفته اروپا در قانون اساسی گنجانده شد. اما آیا مردم توانستنداز تمدن اروپائیان به مفهوم واقعی متأثر بشوند؟ گذشته از ضوابط سیستم حکومتی کشور، روابط پیچیده جامعه نیز آماده قبول آن نوگرائیها نبود. این سخن به مفهوم نفی مشروطیت نیست. دستاوردهای آن خیزش بزرگ، ازحوادث تکان دهنده ای بود که جامعه را دگرگون کرد و دریچه های معارف جدید جهانی را روی ایران گشود اما نتیجه دلخواه را نداد؛ انقلاب بهمن 57 شاهد زنده این مدعاست. غفلت مردم، پیام آن خیزش را درنیافت، ذات قدرت مسلط را نادیده گرفت. سرتاسر دوران مشروطیت را دربیخبری واسارت ذهنی گذراند فرصت خودشناختن پیدا نکرد همچنان مجال نجات از یوغ «نیندیشیدن» را که فرهنگ غالب بوده و هست. تا بوده وهست اتفاق تازه رخ نخواهد داد، تابکارگرفتن اندیشه که چاره ساز نهائی ست. با تحریک و تهییج احساس میتوان موج عصیان و طغیان را بالا برد و کمر قدرت را خماند، اما درمان قطعی نیست و به جا به جا شدن چماقدار منتهی میشود. چماق را باید نابود کرد. چماقدارهمیشه بین مردم است و با ماست. ماهمیشه به جنگ چماقدار رفته نادم وزخمی برگشته ایم. زانو به بغل فرورفته درحیرت از زاد و ولد چماقداران، چشم انتظارآن اسب سواریم با چماق زرینش!

انقلاب 57، گسست تاریخی اتحاد تاج و عمامه بود که چکمه پوشان حذف شدند. و این بهترین تجربه بود برای مردم که ذات و گوهر هر دورا محک زد. ثابت شد که بقای عمر هر دو گروه، با شبانی این گله بزرگ به وسعت ایران بستگی دارد.
اظهارات مصدق دردادگاه شنیدنی ست:
«اعلیحضرت تلفن فرمودند "ظهربیایید" ... برای ناهار رفتم. اعلیحضرت فرمودند که : "هیئتی ازمجلس آمدند اینجا و میخواهند نگذارند من بروم" عرض کردم "قربان اینها را ملاقات بفرمائید اگرعرایض صحیحی کردند، قبول کئید و تشریف نبرید ... از اتاق که آمدیم توی سرسرا، دیدم آقای سیدمحمد بهبهانی و حاج شیخ بهاالدین نوری رفتند توی اتاق با اعلیحضرت ... ما بلا تکلیف ماندیم که چه بکنیم. برویم یا بمانیم. به وسیله پیرنیا سفارش کردم. فرمودند "بروند" َ ص140« ... سرگرد خسروانی رئیس باشگاه تاج عده ای از ورزشکاران باشگاه تاج را روز 9 اسفند، جلو منزل اعلیحضرت جمع کرده بود. ازآنجا وقتی من با اتومبیل خودم حرکت کردم و به خانه ام آمدم دنبالم کردند.» ص 139
درتشریح آسیب شناسی اجتماعی، درد دلهای پیرمرد را باید گوش کرد و با امیال وافکارش آشنا شد. میگوید:
« ... برادرش شهاب خسروانی که با وکلای موافق دولت یکی بود آمد گفت " برادرم را آزاد کنید" شب گفتم "شهاب خسروانی، برادر شماست نماینده مجلس هستند. این برادر شماست. این سرگرد کار خلاف قانونی کرده، چند روز توقیف میکنیم، هیچ کاری نمی کنیم. بعدا مرخص میکنیم. گفت"باشد." مجازاتش انتظامی بود. گویا درژاندارمری بود. چرا درپست خودش نبوده؟ بروید ازبرادرش بپرسید ... اگر چنین آدمی بودم تمام اشخاصی که آمدند بالای خانه من، در را شکستند و عکسشان پیداست، همه معاف شدند غیر از یکی دونفر که به حبس پنج یا شش ماه محکوم شدند این کار سبب شد که همه با من مخالفت کنند و بگویند" درجامعه ای که مجازات نیست، امنیت نیست، چرا سیاست شدید نکردید؟" ...َ »
نویسنده اینگونه اغماضها را به باد انتقاد میگیرد:
«ادامه سیاست مماشاتگرانه ورویه سازگارانه دکتر مصدق نخست وزیر قانوئی مملکت بود که همچنان اجراشد ونسبت به توطئه کنندگان آتی کاملا رعایت شد وآمد به روز ملت ایران آنچه نباید بیاید.» صص 43 – 141
سرهنگ مبصر که بازجوی محمدی بوده و در قضیه انفجار آدران به او مظنون شده است. طی نامه ای از طریق سرتیپ ریاحی رئیس ستاد از دکترمصدق میخواهد که او را بازداشت کند ولی دکترمصدق زیر نامه فوق مینویسد« نتیجه تحقیقات را ازهمه کس حتا شهربانی و ژاندارمری پنهان نگاهدارید. دروضع آن افسر (سروان محمدی) هیچ تغییری ندهید. فقط محرمانه مراقب او باشید.» صفحه 300 کتاب «پژوهش نقدی برخاطرات فردوست. "آدران" اثر سپهبد محسن مبصر چاپ لندن. 1996
همین رفتار وروش دکتر مصدق ممکن است مماشات و تساهل تلقی شود ولی اگر مسئله مورد داوری قرار گیرد آن روی سکه موضوع رفتارو رعایت قانون است که باید درست و دقیق اجرا گردد. مصدق، با توجه به حس مسئولیت بزرگی که به گردن دارد وصیانت حقوق فردی مردم کشور را به دوش میکشد میخواهد بگوید تا زمانی که جرم طرف ثابت نشده نباید کسی را بازداشت کنید. درک چنین مسئولیت برای بازپرس نظامی قابل درک نیست. این است وجه امتیاز و برجستگی دکترمصدق با دیگر مسئولان زمانه.
محمدی دربخشی از کتاب، تحت عنوان «عملکرد سرتیپ تقی ریاحی» برخورد انتقادآمیزی دارد با رئیس ستاد ارتش، که ملاقات ایشان با سرهنگ اخوی شنیدنی است.
ازمفاد نامه ای که آقای ریاحی درتاریخ 30 سپتامبر 1986 از نیس به سرهنگ نجاتی مینویسد چنین برمیآید که رئیس ستاد باسرهنگ اخوی روابط نزدیکی داشتند وصمیمانه باهم دوست بودند. روز 26 مرداد بعد ازلو رفتن کودتای اول و بازداشت سرهنگ نصیری، سرهنگ اخوی که بنا به عقیده نویسنده کتاب طراح اصلی و گرداننده داخلی کودتا بوده، ریاحی را به منزلش دعوت کرده درحال بیماری بعلت یرقان شدید(ازترس اعدام) بستری ست میگوید « ... "تیمسار ما دسته افسرانی که شما حالا همه شان را میشناسید، فکرمیکردیم با اقدام علیه مصدق یک چاه نفت کشف کرده ایم ولی اشتباه کردیم . من تصمیم دارم در برابر شما انتحار کنم." با گفتن این کلمه، یک هفت تیر از زیر سرش بیرون کشید و به طرف مغزش برد. من پریدم و هفت تیر را ازدستش گرفتم، که گلوله توی لوله اش بود ... آن موقع بنای گریه را گذاشت ومن کمی دلداریش دادم وازمنزلش خارج شدم ... » زیرنویس صص 55 - 154
رئیس ستاد میداند که سرهنگ اخوی جزوافسران مخالف مصدق است و حتا از فعالیت هایی که علیه مصدق داشته با خبر است.
« ... من به مناسبت اینکه سال ها بوداخوی را میشناختم وضمنا میدانستم جزو افسرانی بود که علیه مصدق اقدام میکرد. ... من دستور دادم از بازداشتش صرفنطر شود. ... دیدم یرقان دارد (ازترس اعدام) ... » ص 56- 155
پاسخ محمدی به این تمارضها، پخته وحساب شده است. انگار روح آزاد منشی و تبلورحرمت مصدق به«حقوق فرد» راِ تذکر میدهد و پرده از سهل انگاری ها و رفیق بازی های آقای ریاحی برمیدارد.
« اولا یرقان مرضی ست ویروسی و تنها از طریق انتقال ویروس شخص مبتلا به بیماری یرقان میشود .... ثانیا کدام اعدام؟ من به خاطر ندارم که درزمان حکومت دکتر مصدق کسی به اعدام محکوم شده باشد؛ حتا به جرم ارتکاب به جرایم سطح بالای جنایی. همین نبودِ مجازات و مکافات درخور و شایسته با مجرمان بود که توطئه کنندگان ضد حکومتی بدون ترس و واهمه، به هرگونه اقدام ماجراجویانه ای دست میزدند.»
ص 156.
و این درحالی ست که خواننده در حین مطالعه پی برده است که نویسنده، با سوابق و ماهیت سرهنگ اخوی بیشتر آشنائی دارد تا رئیس ستاد!
قبلا درماجرای دستگیری و کشتن سرتیپ افشار طوس، شرح واقعه راازقول نویسنده خوانده تا رسیده به:
« صبح زود روز بعد از شبی که توطئه گران، افشار طوس را زیر شکنجه های فراوان غیرانسانی در تپه های تلو به شهادت رساندند ... سرگرد بازنشسته عزیز فرزانگان را با لباس غیرنظامی درمحوطه اداره موتوری ارتش درعباس آباد دیدم. درحالی که کمی مضطرب و کفشهایش پر ازخاک بود ... از او پرسیدم، عزیز این چه وضعی است؟ چرا کفشهایت این چنین خاکی ست؟ ... پاسخ داد" با اخوی تلو بودیم" ... من که تا آن لحظه هرگز نام تلو را نشنیده بودم، در فکربودم که تلوچیست؟ آیا تلو نام کافه یا مهمانخانه ای است ... طولی نکشید که ... در روزنامه های صبح همان روز خبر داده شده بود که جنازه افشار طوس در تپه های تلو کشف گردیده است. « ص 148

حکومت مصدق با خزانه خالی و اعتصابهای کارگری و مخالفت وکارشکنی های عوامل بیگانه درلباس خانگی، ازهرطرف درفشاربود. کشته شدن رئیس شهربانی تیر خلاصی بود به حکومت ملی وبزرگترین لطمه را به شخص مصدق واردآورد . دربار و روحانیون، عده ای از نمایندگان مجلس و روزنامه نگاران و بخشی از افسران ارتش در توطئه علیه سقوط مصدق، اتحادی ننگین وشرم آور درخدمت به بیگانه و اثبات نوکری به اجنبی را فراهم آوردند! و این سئوال هنوز برلبهاست : آیا با این همه پستی و رذالت چه جای سخن گفتن است از شرف ملی و بالیدن و لافیدن به مرزهای پرگهر!
« ... در هفته کودتا، سیا آنقدر به روحانیون پول داد که اصطلاح "دلارهای بهبهانی" بسیار رایج گشت و ارزش بازار سیاه دلار به یک سوم کاهش یافت. ... وودهاوس برآورد میکند که رشیدیان هرماه حداقل 10000هزارپوند به کیسه روحانیون، سیاستمداران و سردبیران روزنامه ها سرازیر میکرد. صص3-197
با حمایت وهدایت استعمار، نهادهای سنتی ومذهبی و روزنامه نگاران اجیر، سروصدای گسترش کمونیست و برباد رفتن اعتقادات دینی مردم را برسر زبانها انداختند. ازنگاه سنتگرایان .در چنان شرایط گیج کننده؛ چماق و اختناق عمومی یک وطیفه میهنی مذهبی! محسوب میشد برای حفظ مقدسات.
قبلا اشاره کردم که نویسنده ضمن پژوهش "فنی کودتا" به مسائل سیاسی نیز توجه داشته. با نمونه هایی که دراین کتاب آورده نشان داده که هرگز از یادآوریُ مظالم، تبعیض و اجحاف ومداخلات ناروای انگلیسی ها در جنوب، غافل نمانده است.
« ... سوزاندن گاز طبیعی به جای انتقال آن برای مصرف داخلی و اداره آبادان مثل یک شهرک شرکتی که فروشگاهها وباشگاه ها مرتب رفتار تبعیض آمیزی علیه "ساکنان بومی" داشتند و ... شرکت مثل یک قدرت استعمارگر دیده میشد. ...» ص 75 – 174
محمدی در این کتاب، بارها از «کنترل» معادن یاد کرده و "این مضمون دائما تکرار شونده" را ذکر میکند.
«شفرد به طورخصوصی تأیید کرد که انگلیس میتواند حتا معامله 40 – 60 را بپذیرد. مادامی که "کنترل دردست اوباشد" ... باید کنترل مؤثررا حفظ کنیم ... وزارت خزانه داری توصیه کرد که درموضوعات حاشیه ای امتیاز بدهید اما روی مسئله حیاتی "کنترل" محکم بایستید ... » ص 179

کودتای 28 مرداد، تنشهای اجتماعی و جنبش های فکری گوناگون را یکسره عقیم کرد. چالش هایی که در آن دوازده سال، درپس بیست سال اختناق پیش آمده بود، ازنفس انداخت. زمین گیرشان کرد. جلوه های آزادی با تمرین های اولیه که درحکومت دکترمصدق درحال تبلور بود و شکفتن؛ به بند کشید. نهادهای کارگری و سندیکاهای صنفی ودیگرتشکلات فرهنگی وهنریِ را ازبین برد..پیام آورتحول را با شانه های خمیده زندانی کرد. دستاوردها به گاهِ تمرینِ دموکراسی دراین کویر نفرین شده تباه شد. طولی نکشید که آمال ملی با هدایت استعمار به دست استبداد وارتجاع داخلی، برای چندمین بار روانه مسلخ شد.
وقتی کتاب رابستم با دهها سئوال بی جواب، عاجز و درمانده اربازیهای سیاسی و آبروباختن ها و هدر دادن ارزش و فضیلت ده ها کار مثبت و مؤثر درراه تعالی کشور که انکار و نفی اش همانقدرخطاست که پنهان کردن خطاها و لغزشها. وهنوز درمانده ام ودرجستجوی پاسخ منطقی، حتا، قانع کننده با آنهمه فداکاری که پادشاه وقت درصیانت منافع شرکت نفت ازخود نشان میدهد تا جائیکه در سر این بده بستان حیثیت خود را به شدت لکه دار میکند، اما دروقت گرفتاری با آن بیماری کشنده نه تنها به دادش نمیرسند بلکه با رفتارهای غیرانسانی با تن بیماراو را که به خانه دوست پناه برده ، راه نمیدهند؛ خلاف همه رابطه های اخلاقی و دیپلوماسی !
پنداری، نفرین بود، نفرین پیرمرد؛ که آتش به هستی زد و خاندانی را ویران کرد.

انسان در شعر معاصر

2005-04-22T12:45:00.000-07:00

انسان در شعر معاصر
محمد مختاری
چاپ دوم 1378
انتشارات طوس . تهران

کتاب، با درآمدی انتقادی، واشاره مستقیم به اخراج پنج تن ازاعضای کانون نویسندگان ایران درسال 1358، آغاز میشود؛ که هنوزخاطره ناخوشایند و آزاردهنده اش ازذهنها زدوده نشده است. مختاری، با بازکردن این مسئله، ناهنجاریهای فرهنگی را پیش میکشد و بحث حقوق فردی وپایمال شدن آن، روشنفکران را به چالش میطلبد. فضیلت کارمختاری ازاین نظر قابل توجه است که اوانگشت اتهام را رو به کسانی دارد که حامل پیام آزاد اندیشی هستند و در کسوت روشنفکری هدایت جامعه را درآشنائی با مفاهیم دموکراسی برعهده گرفته اند. مختاری، دراین باره با فرودستان جامعه کاری ندارد. میداند که کاری ازآنها ساخته نیست. یک راست میرود سراغ مدعیان که قراراست تحولِ فکری جامعه ازطریق آنها تحقق پیدا کند. با اذعان به کاستیها و اینکه « … مسئله عدم پذیرش وتحمل دیگری یک عارضه فرهنگی دیرینه است … وقتی کسی میپندارد کل حقیقت مطلق تنها با اوست، پس دیگری را که با او مخالف است طبعا برباطل می انگارد … وازآنجا که تشخیص حق مطلبی صرفا توسط "من" و" گروه من" صورت میگیرد، پس وسیله برقراری حق، … صرفا به تشخیص و مصلحت من و گروه من مجاز است» ص 12. روی ضعف ها انگشت میگذارد و با نگاهی نقادانه، دیدگاه های خود را درتبیین آزادی اندیشه و بیان باز میکند.
روشن است که مختاری، دراین درآمد19 صفحه ای، بخشی ازعصاره اندیشه وافکارمدون خود را بیان میکند. اوبا ایمان قاطع، اثرات ویرانگرعدم شناسائی حقوق فردی را توضیح میدهد. با داوری سنجیده، فرهنگِ دیرپای جامعه ای را که تا خرخره درمرداب استبداد و تعصب فرو رفته، به شدت نقد میکند. و اگر جز این بود هرگز به این صراحت نمیگفت :«در چنین نظام فرهنگی مستبدانه ای است که ماحتا گاه ازآزادی نیز با استبداد رآی وبس مستبدانه حمایت میکرده ایم!» ص 16
مختاری تناقض های فرهنگی را میشکافد ودر سنجش انتقادی، ناهنجاریهارا محک میزند و «ساخت استبدادی ذهن» را "یک مشخصه فرهنگی دیرینه" معرفی میکند، که چنین نیز بوده و هست. مینویسد: «کم نبوده ایم و نیستیم کسانی که همیشه رفتار دموکراتیک را همان چیزی دانسته ایم که خود داشته ایم و رعایت دمکراسی رعایت شود. …» ص 18
مختاری، با استناد به آثار ویرانگر استبداد ذهنی، و شناختِ بیماریهای فرهنگی، حوزه بحث را گسترش میدهد، درست است که روی سخن با شاعران است و"عرصهء شعر و اندیشه" را مد نظر دارد، اما هدف اصلی او، نقد فرهنگ انتقادی ست، که با فرهنگ سنتیِ سراسراستبدادی ما بیگانه است. تاجائی که تحولات عصرروشنگری نیزنتوانست ازجان سختی باستانی اش بکاهد. تنها تآثیرش به صورت منفی وسیله ای شد برای بددهنیها و دشمنیها، بخصوص بین جماعتی از روشنفکرها. مختاری، درکتاب دیگرش"تمرین مدارا" درباره تعمیم این سنت واگیر میگوید: « روشنفکر این جامعه نیز، مثل بقیه مردم، رفتارهای نهادی شده ای داشته است. ازتأثیرات فرهنگی جامعه برکنار نبوده است.» همان ص168 وازآنجا که او، اندیشمند خردگرائی ست که تحول فکری جامعه را ازراه مدارا جستجو میکند، به درستیِِ اعتقادش تآکید دارد؛ نوید تحول را میدهد. باور دارد که: « … این پوسته باید ازهرجا که شده بشکند، و نقد اندیشه، چنانکه شایستهء حضور دموکراتیک انسان است، دراین سرزمین رایج شود. ..» از طرفی چون به درستی، از سرسختی وسماجت این سنت دیرینه آگاه است و میداند که مثل زایده ای بدخیم بر اندام این فرهنگ چسبیده، بلافاصله با زبانی ناصحانه که دنیایی دلسوزی ومهرانسانی؛ به رگهای مخاطبش تزریق میشود؛ میگوید:
«اکنون فرهنگ انتقادی ما بس فراتر از آن خودبینی های کودکانه و تنگ نطریهائیست که نقد و بررسی را به "مچ گیریها" و "پنبه زدنها" و "نفی کردن های کلیشه ای" مبتذل وبازاری، و به نرخ حقارتهای روزمره تبدیل میکرده است، آنگونه برخوردها که ازشأن شعر و شاعران و انسان به دور است، واگر امروزه هم گاه دیده شود، ارزانی همانهائی باد که هنوزهم به رغم این همه تجربه، هیچکس را قبول ندارند و اثبات حضورشان همواره درنفی حضور دیگری است و تعصبشان نیز نشانگر آن است که تا جنینی کار خون آشامی است.» ص 23
این سخن مختاری، جوهراندیشگری فرهنگیست که بعد ازیکصد وپنجاه سال که از ورود روشنگری به وطن وآشنائی صوری جامعه با فرهنگ غرب میگذرد؛ هنوز؛ درتلاقیِ سنت و مدرنیته گیراست و با الفبای آزادی معضلات بسیارحل ناشدنی پیش روی خود دارد حتا برای تعیین رنگ و شکل لباسش باید از حکومت وقت اجازه بگیرد. برای رسیدن به دموکراسی، سرگردان شده همه جا شکوه میکند؛ مدام مینالد و فلاکتِ عقب ماندگی ها را گردن این و آن میاندازد. بی آنکه به خود آید و درآینهء زمان لحظه ای بنگرد و عریانی خود را به دقت تماشا کند.
مختاری بعداز این مقدمه به سراغ چهار شاعر زمانه میرود وهمانگونه که روی جلد ازآنها یاد کرده : نیما– شاملو – اخوان و فروغ فرخزاد؛ به تحلیل شعراین چهار شاعرمعاصر میپردازد، که اولی و آخری از شگفتیها بودند با آن همه نو آوریهایشان.

مختاری برای آماده سازی ذهنی مخاطبینش، باتوسل به افکار اروپائیان، شاخه های گوناگون فکری را از «رنسانس»، «عصر روشنگری» و «نوزایی تا روشنگری» شرح میدهد. «پس از رنسانس کوشش برآن شد که مفهوم وارزش گمشدهء انسان دریافت شود. رنسانس با زایش دوباره، دروهله نخست، بازگشت دوباره به میراث هنری و فرهنگی و ادبی دورانهای باستانی یونان و روم بود ... از درون آن گرایشی فرهنگی و اجتماعی پدید آمد که انسانگرائی نامیده شد.« ص 35»
«خِرد از دوره رنسانس، به ویژه درعصر روشنگری، بزرگترین دارو و تنها معیار سنجش همهء پدیده های طبیعی و انسانی بود و تابه امروز نیز قدرت و کارآیی خودرا دررشد انسان حفظ کرده است. ... ... درآغاز یا دوران نوزایی، خرد و اندیشه اساس رهایی انسان است.» ص 38
مختاری، گرایشهای اساسی روشنگری را بعداز عبور ازکانت و هگل و دیگرمتفکران برجسته غرب، میبندد و به سراغ تفکرانساندوستی سنتی درادبیات ایران میرود. این تذکر را باید داد که نگاه مختاری، به گرایشهای غرب، چکیده ایست بسیار مفید ازافکار پخته نویسندگان اروپائی که شاید کمتر ارتباطی با موضوع کتاب دارد. ولی همانطوریکه در پیش آمد برای تفهیم مطلب به خواننده ایرانی، و بخصوص شکافتن اندیشه های «نیما و فروغ» که بیگمان، محملی از نوآوریهای کم نظیر تاریخ کشور است که بدون تردید، زایش تحولات دوران مشروطیت؛ در تضاد مستقیم با افکار سنتی جامعه؛ آوردن نظرات اندیشمندان غرب و توضیح مفاهیم گرایشها را الزامی تشخیص داده نباید ازحق گذشت که تمیزش بجا و درست بوده به ضرورت شناخت وچیرگی او به روان اجتماعی.
مختاری با اشاره به انسان دوستی سنتی درادبیات کهن مینویسد: ادبیات کهن ما سرشار از نمونه های ارزنده ایست که از اهمیت و ارزش آدمی حکایت میکند. هرگوشه ازاین گنجینه غنی، طرح و نشانی از چهره متعالی انسان، مطابق الگوهای ذهنی دوران گذشته ارائه میدهد ...» ص 82. البته شواهدی نیز میآورد که بیشتر ازآثار خارجیها ترجمه شده است. خواننده به تردید میافتد تا نظر روشن مختاری را دریابد که خوشبختانه دربرگ های بعدی با چنین داوری آگاهانه برخوردمیکند: « ... بسیاری از مفاهیم و ارزشها درادب پارسی وجود دارد که وقتی به گونه مجرد به خود آنها مینگریم، درشگفت میشویم ... چگونه چنین تناقض یا نفی اختلافات و تضادی ممکن اسنت؟! چگونه ممکن است که انسان هم به آفرینش برابرانسانها باور داشته باشد و هم قرنها قرن، نظام اجتماعی مبتنی بر "امتیاز" مقدررا برتابد ... سرتاسر ادبیات ما ازاین دوگانگی ارزشها، و تلاش درراه آشتی آنها، حکایت میکند» صص 5- 84
مختاری، در نگاه به فرهنگ سنتی با نظام ارزشی جامعه درگیرمیشود. ازآلودگی فرهنگ، آگاه است. بیماری ودلپریشی آن را تشخیص داده ولی دلش نمیاید یا انگار نمیخواهد دمل چرکین را نشتربزند. با معصومیت ویژه ای مینویسد: « ... ادبیات کهن ما درهرنوعش، تجلیگاه چرخش و گرایش حول چنین محوری است. به گونه ای که هم در دورشدن خود ازآن و هم درنزدیک شدنش بدان، همواره حرمت " تابوئی" آن را حفظ و محافظت کرده است. ص 92
درشبان رمگی، حاکمان زمانه را شبان و انبوه مردم را رمه مینامد که یادگاریست منحوس، از انبیای یهود. مختاری میگوید: «ازاین نظرگاه، انسان دروجه عام خود، درحکم کودک صغیری است که به سبب نارسایی و عدم بلوغ ذهنی، به قیم نیازمند است. یا درکلیت اجتماعی خود، درحکم رمه ای است که بی شبان و چوبدستش، ازهم میپاشد وهدر میرود.» ص 93. مختاری درکلیت انسان کره خاکی را مخاطب قرارمیدهد، اما معلوم است که درباره چه کسانی وکدام مردم حرف میزند. مخاطب اصلی او ماییم. مای مردم ایران. مختاری این بخش را با خوانندگانش در لفافه درمیان میگذارد تا چیرگی این تفکر اقتدارگرایانه را گوشزد کند. علیرغم تغییرات شگرف جهانی ازقبیل رنسانس وانقلاب فرانسه ودگرگونیهای شدیدی که عصرروشنگری افکارجهانیان را تکان داد وبا پدیده های علمی و فنی افق های تازه ای به روی انسان گشود. با این حال دردمندانه باید گفت که "شبان با چوبدستی" اش هنوز تا به امروز دربخش بزرگی ازجهان حاکم است و از کشورهای اسلامی میتوان به عنوان زبده ترین نمونه نام برد به خصوص ایران را که هفتاد میلیون ساکنان این کشورباستانی، با گوشت و پوست خود رنج های خفتبار شبان را حس میکنند، خصوصا که این گروه شبانان؛ با عقل شیعِی هم مجهزند.
مختاری، با ذکر شواهد مستند از بزرگان و مفاخرادبی - سیاسیِ گذشته ایران، معضل فرهنگی مارا در«ارزش و رابطه» میبیند. که به ظن قوی نظرش درست است و باید پذیرفت. وقتی رابطه تابع ارزش هاست چاره ای جزتمکین وسکوت نیست. اما، نگاه کردن به گذشته ها ومحک زدن رابطه های گذشته با معیارهای امروزی هم کار درستی نیست.«رابطه و ارزش» که منحصر به مردم ایران نبوده. یونان باستان با آن تمدن درخشانش زیرهمین سلطه اداره میشد. و به طور قطع بین مردمان دیگر نیز حاکم بوده و ملت های دیگری هم درجهان با آن شرایط قرن ها زیسته اند. اما خیلی ازآنها با دگرگونیهای جهان آشنا شدند . پیام فرهنگهای تازه را دریافتند. تحت تأثیر نوآوریها، تغییرات مثبت را پذیرفتند، با فاصله گیری ازگذشته ها پدیده های نو را به تدریج، جایگزین کهنه ها کردند وزندگی روزانه را سامان تازه ای دادند و درنهایت از سلطه جابرانه شبان رها شدند. مختاری، با اندوه، دردِ تلنبارشدهِ دل خود را این گونه به مخاطبینش منتقل میکند:
« نه فردوسی و بیهقی و ابن سینا و عزالی و سعدی و نظامی و صائب و ... در تعادل جویی خردمندانه شان ازاین ارزش وگرایش عدول کرده اند و نه سنائی و عطار و مولوی و عراقی و حافظ و ... درفاصله گیری وارسته، و ترک دنیای عاشقانه و رندانه شان، از تأثیر آن مبرا یا برکنارمانده اند. » ص 95
در فاصله بیش از شش قرن بین دقیقی و صائب، کوچکترین تکانی درسیراندیشه وافکار این مردم فراهم نیامدده، انگارکه جهان ما به خواب رفته بود یا ما درگوشه ای از کره خاکی به خواب بودیم که عمرپدران و نیاکان پرافتخارمان! درسکون و سکوت قبرستانی سپری شده است!
به هرحال آن « انساندوستی سنتی» منتسب به ادبیات کهن که مورد نظرمختاری است در بیشترآثار بزرگان خیلی کمرنگ است.و اگر هم کم و بیش گفته شده درحد حرفِ مکتوب مانده و زینت المجالس دربزم شبانه شاعران برای دلخوشی محرومان. وسخن سرایان گذشته این ملک را چاره ای جز مماشات نبود. صله و مرحمتی ارباب قدرت، بیشتر نافذ بود درپایداری فرهنگی که :« ... چگونه ممکن است که انسان هم به آفرینش برابر انسانها باور داشته باشد، و هم قرنهای قرن، نظام اجتماعی مبتنی بر :امتیاز" مقدررابرتابد؟» صص 5 – 84.
با چنین شیوه های متضاد، پذیرفتن این که اندرزها و توصیه های انسان دوستی بزرگان، درزندگی ملموس مردم نقشی نداشته عقلائی تر به نظرمیرسد. چیرگی شرایط ارزش ورابطه نیز جز این نمیتواند تحلیل قانع کننده ای را ارائه دهد. فراموش نباید کرد که تاریخ ما همیشه با حضورشبان سپری شده، با انبوه رمه های پروار، مطیع و سربه زیر ولایتغیر.تنها شبان است که هرازگاهی عوض میشود ومیراث دار، صیانت و قداست چوبدستی را برعهده میگیرد. شبان چه نشان دارباشد و چه دستاربند، برای رمه بیتفاوت است. میداند که ذات هردو یکیست با خمیرمایه همگون. دراین فرهنگ، شبان با رمه همزاد است. تقدیر چنین بوده که از آغاز هستی همزادش باشد. بوده و هست. تاریخ سراسر دینی این مردم گواهیست بر این مدعا.

مختاری، که روح پرتلاطم تاریخ گذشته را کاویده، خسته وملول از آنهمه پند واندرزملال آور، میگوید: «درجامعه ای که ازراه قانون و تعلیم و تربیت اجتماعی نظام یافته باشد، نیازی به این همه ادبیات اندرزی نیست. چنانکه درکشورهای پیشرفته چنین ادبیاتی وجود ندارد. ...» ص 130. او، با حسی قوی در صفحات 136 تا141 و با گذر از مشاجرات فرقه های دینی، - ناگهان، متوجه میشود کدام قانون؟ کدام نظم اجتماعی؟ آن هم هشت نه قرن پیش! - نطرقبلی خود را به طور ضمنی لغو میکند. وبا آوردن این بیت معروف حافظ: "جنگ هفتاد ودوملت همه را عذر بنه / چون ندیدند حقیقت ره افسانه زد ند»، وارد جهان پرتنش تصوف و عرفان میشود. مختاری، بعد از بحثی کوتاه درمعرفی « ... انسانی که دراین گونه ادبیات تصویروتصور شود ... غالبا در پی آنست که قدرت علو روح بشررا بنمایاند. و نشان دهد که آدمی چگونه قادراست ازخویشتن برون آید، ... هرچه این ذهنیت فلسفی یا بهتر است گفته شود، انتزاع عرفانی رشد کرده است، بیشتر و بیشتر خود را با ذات هستی روبه رو یا همسنگ تخیل کرده است. یاخودرا با آن سنجیده است. یا خودرا با آن متبلور یافته است. یا که از سوی دیگر باب انکار گشوده است. ... طبیعی بوده است که اهل ظاهر و وفاداران به وضع موجود ازاین گرایش به ارتداد یاد کنند ... کم نبوده است شمار شهیدانی که قربانی این رابطه گیری و ذهنی کردن و درونی کردن هستی شده اند. صص43 – 140 ؛ با آوردن مثالی اشاره جالبی دارد به تداوم سیادت «شبان رمگی». البته نمونه واریست از صدها اثر مکتوب، آشفته و پر ازلاف وگزاف، که باکمال تأسف برخی ها، حتا از فرهیختگان زمانه ما، جوهر پیام گمراه کننده آن ادبیات را فدای فصاحت و بلاغت کلام کرده خواسته و ناخواسته، بر صیانت جهل و اوهام، با آرایش های عوام پرستانه همان ها را ستوده اند. اندک بوده و هستند مثل مختاری که کنجکاو است و هوشمند. که فریب نمیخورد. فریبِ سخنان بسیار دلچسب! فصیح و بلیغ را! و با صبر وحوصله خزه ها را پس میزند. درعمقِ این گنداب میغلتد. غوطه میخورد. با تمیزغددِبدخیم وعلنی کردن ریشه های فلاکت فرهنگی؛ رسالت انسانی خود را انجام میدهد بدون اینکه کمترین واهمه از گزمه های رسمی وغیر رسمی داشته باشد.
مینویسد: « ... مثلا سراسر"اسرار التوحید" درعین حال که کوچکترین معارضه ای باحکومتها ندارد، پر است ازاشارات زندقه آمیز شخص بوسعید ابوالخیر درتسهیل و امهال مذهبی ووسعت مشرب و سعه صدر و عمل آراء و اشخاص مختلف وجوال رفتن با پیشوایان قشری. اما همین کتاب پر هم هست از نیمچه معجزه ها – یعنی از کرامت شیخ – و دیگر شیوخ عرفا. به همین روال است تذکره الاولیا. و به همین روال است سراسر مثنوی.» ص 145
نویسنده مبحث جالبی درباره «نفی» دارد که گوشه هائی از وضع نا به سامان فرهنگی ماست که در واقع ابزار دوری جستن و دشمنیهاست. نفی همدیگر، نفی شخصیت، نفی اندیشه، و خود حقیقت پنداری که درنهایت حضورهمیشگی کینه توزیها وحاشیه رفتن وفراموش کردنِِ تلاقی اندیشه ها و تکرار و تکرار و تکرار گذشته ها و تباهی عمر گرانبها درسرشاخ شدن با این و آن و دامن زدن به جدل های مغشوش خودخواها نه و به رخ کشیدن کبر و غرور ونادانی ها.«عشق به آدمی سراسر ادبیات جهان را سرشار کرده است. وچه کسانی سزاوارتر از شاعران که پیشروان این جذب باشند، و سلطه بیمار گونه "نفی دیگری" را برنتابند. ص 169
با پایان بررسی این بخش از کتاب، که نویسنده به درستی عنوان «درک حضور دیگری» را در پیشانی اثرس حک کرده است باید یادآوری کنم که با همه بینش ها ودیدگاه های انتقاد آمیزی که به درستی به معارف کلاسیک دارد ، اما نباید از حق گذشت که حرمت مختاری به ادبیات و آثارگذشته ومؤلفان، قابل احترام است. دور از انصاف خواهد بود که قدرشناسی وارج و سپاس ازاندیشمندی که به تیغ کین فقهای سوداگر گرفتار شد و دراوان شکوفائی و غنای اندیشه در مسلخ فقها به خون غلتید نادیده گرفته شود.
عشق وعلاقه مختاری به ادبیات و طبع بلند وبزرگواری اش، شایسته هرگونه سپاس است.

مختاری بررسی افکار نیما را با تیتر «همه را با تن من ساخته اند» شروع می کند. او از همان برگ نخست تلنگری میزند به ذهن خواننده :
«همین جا بگویم که من در شعرمعاصر، کمتر شاعری چون نیما دیده ام که چنین پیگیرانه کوشیده باشد تا به طور نسبی سلامت دید، وسعت دید، و انسجام دید نسبت به انسان، جامعه، طبیعت وجهان را، همراه باهم به دست آورد. ...» ص171
بی تردید راز پایداری و ماندگاری نیما در تاریخ ادب ایران همین ممارست ها وبینشهای فکری ست با ایمان به یگانگی انسان و طبیعت. و در بستر چنین حرکت های متفکرانه است که موفق میشود طرح نوی بیندازد وکاخ کهن سخنسرایان را زیر وروکند. نیما با فاصله گرفتن از مسائل زودگذر احساسی و شعاری، به همبستگی ها ومعاشرت های خاص محفلی کمترعلاقه نشان میداد. دائم درجستجوی راهکارهایی بوده درتحول شعر وگسستن زواید دست و پاگیر ازبدنه این درخت تناوروکهنسال ادب ایران. نیما، تحول فکری و اندیشیدن نو را که نیاز زمانه بود، زمانی آغاز میکند که فشار و خفقان سیاسی تازه راه افتاده بود. گروه های سنتی، پرچمداران کهنه اندیشی وحامیان شعرکهن خودنوعی عامل فشار بودند درکنترل وجلوگیری ازهرگونه نوآوری درپوشش وطنپرستی وشاهدوستی، تا جائیکه تمامی آمال ملی را دربستر کهنه اندیشیها ارزیابی میکردند و بنا به شواهد تاریخی، جوهرکلامشان عجین بود با ناسیونالیسم ناب ایرانی.
واما درباره تأثیر نیما برمعاصران، خواننده کتاب، جان کلام را درداوری فروغ میخواند. فروغ، این شاعر ژرف اندیش و فروتن زمانه ما که باعمر اندکش چون چشمه جوشان و خروشانی سرریزشد برای سیراب کردن وبیداریِ مردم، و همو خود را مدیون نیما میداند.
« نیما شاعری بود که من درشعرش برای اولین بار یک فضای فکری دیدم و یک جور کمال انسانی مثل حافط. من که خواننده بودم حس کردم که با یک آدم طرف هستم. ... از جهت ... داشتن فضای فکری خاص و آنچه درواقع جان شعر است میتوانم بگویم از او یاد گرفتم که چطور نگاه کنم. ... او حدی به من داد که یک حد انسانی است. انسانی را که درشعر او بود ستایش میکردم. من میخواستم آن انسان را دردنیای خودم بسازم.» ص567
و سرانجام اینکه، کلام مختاری را که تجلیگاه افکار نیماست باید به دقت خواند:
«انسان تنهائی برنمیتابد.و عشق چشم انداز اصلی اوست. عشق به انسان درکلیت خود این روح غنایی را سرشارکرده است. وایمان به پیروزی درجزء به جزء ذهن او نشان همین عشق است. ... زبان شعرهمان زبان همبستگی میان انسان هاست. ... زبان انسان درشعر به وحدت میرسد. همچنان که درعشق با انسان دیگر به وحدت میرسد. : من تورا بوده ام آن گونه که تو/ بوده ای نیز مرا.» ص264

مختاری، بررسی درباره فروغ را با «نهایت تمامی نیروها پیوستن است، پیوستن» آغاز میکند با تحلیلی درباره رشد و کمال اندیشهِ شعری فروغ ، از« ... درونی شدن، و ذاتی بودن اندیشه شعری» اش بحث میکند. « ... خود او گفته است : من نمیگویم باید شعر متفکرانه باشد ... میگویم شعرهم مثل هرکارهنری دیگرباید حاصل حس ها و دریافتهائی باشد که به وسیله تفکر، تربیت . رهبری شده اند.»
زندگی کوتاه فروغ، آنگونه که باید مورد تحلیل قرار گیرد و شفافیت و زلالی شاعرانگی با نوآوری های اندیشمندانه و شجاعانه اش درآن فضای متعصب ومردسالار، بررسی شود، هنوز به کمال نرسیده. انگارکه هنوززود است، یامرد میدانش دراین میدان ریاکاریها وبده و بستانهای دلالان فرهنگی ومدعیان آزاداندیشی پیدا نشده، که شهامتی داشته باشد و آنچه را که درزمانه اش به این زن رفت افشا کند. مکتوب شود تا معاصران و آیندگان بدانند که با این زن متفکر چه ها که نکردند! هنوز خیلی زود است رسوم ننگ آور«احترام به بزرگان» را کناری زد و کوتوله ها را معرفی کرد. هنوز زود است با حضوراین همه ریش و سبیلدار متعصب روشنفکرنما که رذالت هایشان را فاش کرد و پرده ازحسادت ها و تنگ نظریها برداشت وافکار بزک کرده شان را مستند کرد. تا متوجه باشند که با جعل و تقلب و زدودن تَهمتها از چاپهای دیگرنمیتوان خط بطلان برآن بیشرمیها کشید و پلشتی هارا فراموش کرد. و درسالگرد مرگش اعلامیه داد برای کسب آبرو. با این حقه بازیهای کثیف نمیتوان وجدان آلوده و نانجیب خود را با تظاهر به فراموشی وبی خبری مبرا کرد.
به یقین، آنها ازستمی که درحق این شاعر زن پیشرو و شجاع کردند همان ننگینی و لعن تاریخ را دارند که قاتلان طاهره قره العین.
بگذریم که خودش، درشناخت آن جماعت هیچ کم وکسری نداشت. باچهره ها آشنا بود:
« ... به یک چیز دیگر هم معتقدم، و آن "شاعر بودن" درتمام لحظه های زندگی است. شاعر بودن یعنی انسان بودن. بعضیها را میشناسم که رفتار روزانه شان هیچ ربطی به شعرشان ندارد. یعنی فقط وقتی شعر میگویند شاعر هستند. بعد تمام میشود. دومرتبه میشوند یک آدم حریص شکموی ظالم تنگ نظر بدبخت حسود فقیر. ... من به زندگی بیشتر اهمیت میدهم. وقتی این آقایان مشتهاشان را گره میکنند و داد و فریاد راه میاندازند، یعنی درشعرها و مقاله هایشان - من نفرتم میگیرد وباورم نمیشود که راست میگویند. میگویم نکند فقط برای یک بشقاب پلو است که دارند داد میزنند.» ص 623
فروغ تاریخ مردسالاری را درایران به لرزه درآورد. با تن نحیف وصراحتِ کلامِ استدلالی و سروده های پخته و انتقادی اش، فرهنگ تک انسانی رازیرتازیانه نقد کشید. با زبانی بی پرواتر ازمعاصران، نه، بی پرواترازتمامی زنهای سخنور، درسرتاسرتاریخ این ملک، به جدال اهریمنی رفت که زن ستیزی را نهادینه کرده است.
صراحت کلام و رک گویی فروغ، همانطوری که درشعرش جاریست، در رفتار و گفتارش نیز صادق است. با فروتنی ذاتی به زندگی و شعرش عشق میورزد. ادا واصول باسمه ای خیلیها را ندارد که با سرودن یکی دو شعر خودش را گم کند وبا سخنان لعاب زده برای خود اسباب شهرت فراهم سازد. راحت است و بی تکلف. میگوید:
«من سی ساله هستم و سی سالگی برای زن سن کمال است. اما محتوای شعر من سی ساله نیست. .... باید با آگاهی و شعور زندگی کرد. من مغشوش بودم. تربیت فکری از روی یک اصول صحیح نداشتم. همین طور پراکنده خوانده ام و تکه تکه زندگی کرده ام. ... دیر بیدار شده ام.» ص569 .
وصدای زن هوشمندی که به زمانه نارس و فرهنگ آلوده ما زود بود، زود ازبین رفت. جان و اندیشه خود را از چنگال درندگان نجات داد. بی خدا حافظی رفت. یادش گرامی باد که به یادگار گذاشت:
صدا، صدا، صدا
تنها صداست که می ماند.

نگاهی به « حاکمیت ملی و دشمنان آن»:

2005-04-09T08:24:00.000-07:00

دکترفخرالدین عظیمی
چاپ نخست پائیز 1383 نشر نگاره آفتاب

دفتر پرحادثه روزگار دکترمصدق، هنوز باز است بااین که بیش از نیم قرنی ازدوران اندک حکومت، مؤثر وبی نطیرش سپری شده هنوز گفتنی ها و شنیدنی های بسیار نهفته درانبان تاریخ دارد. انگار که اسنادی در پستوی بایگانی دولتهای ذیربط مخفی شده که هرازگاهی به رسم دیپلماسی اوراقی ازآن برگها، ولوشرمسارانه منتشر میشود، با انتشارهرسند دفترتازه ای ازسوء استفاده ها وخیانت ها و زد وبندها ازهرنوعش داخلی وخارجی، گشوده میشود. ولی آنچه بیشترآزاردهنده است و خفت بار؛ توطئه های بخش داخلی ست که پرده از ننگینی ها برمیدارد وسیمای واقعی بازیگران سیاسی و مسئولان کشور ورجال خود فروخته ایران را به نمایش میگذارد.
کتاب «حاکمیت ملی و دشمنان آن» شرح حال روزگار حکومت دکتر مصدق است و روایتگر صادق آن سال های پرتنش که نویسنده عاملان اصلی توطئه ها ودشمنان واقعی ایران ومردم همیشه درجوش وخروش آن را معرفی میکند. انبوه سرشناسانی با شناسنامه های ایرانی حتا، دار و دسته ای که قبای نمایندگی مجلس و عبای امامت به تن دارند.
خواننده دراین کتاب به گوشه هائی ازوقایع آن سالها ی غرورآ فرین برخورد میکند که برای نخستین باردرتاریخ ایران، حکومت به زعامت مردی آگاه وشجاع، با دولت مقتدری سرشاخ شده تاحق قانونی مردم را بستاند واز ظلم فاحش وتعدیات تجاوزگری توانگر و قدرتمند؛ وجدان بشریت را آگاه کند.
همچنین دراین کتاب، خواننده گذشته ازنقش بیگانگان، با بازیگران ایرانی و پایوران اصلی کودتای 28 مرداد آشنا میشود که مـتأسفانه دراین اواخر بخشی ازپیشروان عقیدتی، توصیه میکنند که حادثه کودتا را باید فراموش کرد. ساده انگارانه است تجویز چنین سفارش و پذیرفتنش، به عذر زدودن خاطره های تلخ آن حادثه، یا اهرمی بازدارنده ازهمدلیها و وحدت آرزوهای نیم قرن بعد تلقی کردن. بی اعتبارخواندن و کم بها دادن به عارضه های نسیانِ یک فاجعه ملی، یعنی: غفلت و انحراف تاریخی را به جان خریدن، بدون اندک تأمل درتکراروبازتولیدش که دراین فرهنگ هرگز نا ممکن نیست، یادمان باشد که قرنی پس از تجدد و مشروطه خواهی، هنوزعفریت جهالت بالاسر مان درپرواز است وباماست! به این مسئله باز برمیگردم.

نویسنده با ذکر منابع،از نقش برخی کودتاگران که با دروغپردازیها وشایعه سازیهای ویرانگر، زمینه های چیرگی مجدد بیگانگان را فراهم آوردند؛ پرده برمیدارد. جزئیات توطئه هارا که به سقوط حکومت قانونی مصدق انجامید، فاش میکند. واین درحالیست که دکترمصدق از همان روزشروع به استیفای حقوق مردم ایران، شیوه ای کاملا منطقی، رفتاری دوستانه وبزرگوارانه پیش گرفته است: «درتمام دوران نخست وزیری مصدق کاری از او صورت نگرفت که درپیشگاه جهانیان و عرف بین المللی، ایرانیان را واپس مانده، قانون ستیز وتمدن گریز جلوه دهد. … هنگامیکه کارمندان انگلیسی شرکت نفت از ماندن و کار درایران خودداری کردند و راهی کشورخود شدند به دستور مصدق به شماری ازسران آنان قالیچه ای هدیه شد. … کوشش مصدق برآن بود که کسانی مانند حسین مکی را از دست یازیدن به کاری که بر آزرم و آبروی ایران آسیبی برساند باز دارد.» ص 15
شایعه ها وهیاهوی های برنامه ریزی شدهِ چیرگی کمونیسم به ایران، چنان وحشتی بین آمریکائیان ایجاد میکند که به فکر پیش بینیهای گسترده میافتند و تدارکات وسیعی را سامان میدهند آن هم درصورت شکست کودتا. « … درمرداد 1332، کوششهای آنان به صورتهای دیگری ادامه مییافت . مقامات آمریکائی مدتها پیش از مرداد32 برنامه ریزی کرده بودند که اگرکودتا نافرجام بماند و حزب توده توانا شود به پشتوانه نیروهای نظامی خود درخاورمیانه، جنگی چریکی در جنوب ایران به راه اندازند … حدود ده نفر ایرانی را برای به کاراندازی فرستنده های رادیوئی مخفی آموزش داده، تجهیزات لازم را دراختیار آنها نهاده بود … انبوهی جنگ افزار درپایگاه هوایی آمریکا در لیبی آماده شده بودئد که برای تجهیز ده هزار چریک کفایت میکرد تا بتواند دست کم شش ماه بدون نیاز به کمکی تازه به عملیات پردازند … تجهیزات دیگری نیز درخاورمیانه آماده شده بود … که ازطریق پایگاه هائی درتهران و تبریز به مناطق عشایر نشین جنوب ایران منتقل کرد … بنا بود شمار زیادی هواپیما درجنوب ترکیه مستقر شود ویک نیروی دریایی در نزدیکی بصره گرد آید تا بتواند از "گسترش کمونیسم" جلوگیری کنند. همچنین بنا بود از پایگاهی نظامی در عربستان سعودی نیز بهره بگیرند.َ» صص 22 - 21
با این همه پیش بینی ها که آمریکا برای براندازی دکتر مصدق تدارک دیده بود، به نظرمیرسد که انگار درنظر داشتند برای یک جنگ تمام عیاربایک قدرت بزرگ جهانی مثلا شوروی وارد جنگ شوند. حال آنکه به گواهی اسناد موجود، وشاهدان عینی، نه ایران دارای چنان ارتشی بود ونه حزب توده؛ که دشمنان مصدق ازآنها غولی ساخته بودند با زرادخانه ای خیالی به وسعت خاک ایران! مدارک موجود نیز گواه است که بعد از لو رفتن سازمان نظامی حزب توده، نه حزب دارای چنان قدرتی بود، که مقابله اش آن همه تجهیزات جنگی را بطلبد ونه اصلا دارای قشونی بود مجهز، که با لجستیکی کامل بسراغش رفت. امروزه، ازهرزاویه که به مسائل آن روزگاران نظری انداخته شود؛ در ذهن هرآدم منصف، فقط یک پروژه وسیع ماجراجویی جان میگیرد. واقعیت این است که وقتی یادداشتهای این بخش از کتاب را میخواندم، از قدرت فهم وذکاوت و ازهمه مهمتر، تشخیص بموقع دکترمصدق شگفت زده شدم. انکار فهمیده بود که آمریکا چه برنامه هولناکی برای لشگرکشی به ایران پی ریخته است. اینکه درآن سه روزه آخرحکومتش، با آنهمه تذکرات، درباره وقوع کودتا، واکنش جدی ازخود نشان نمیدهد وهمه را بی اهمیت تلقی میکند؛ به احتمال قوی درمقابل لشگرکشی آمریکا واشغال ایران؛ ناچیزبنطرش میرسیده است.
آنچه دراین میان گفتنی ست بی میلی شاه از براندازی مصدق توسط خارجیهاست. «شاه بیمناک از آن بود که همکاری با آمریکا و انگلستان به شکست انجامد، پادشاهی را به ننگ بیالاید، و سلطنت او و چه بسا سلسله پهلوی را پایان دهد.همکاری با آن دوکشور حتا اگر پیامدی کامیابانه داشت میتوانست پس از فرو افتادن پرده ها و برون افتادن رازها، اعتماد به وی و مشروعیت اورا مخدوش کند. چنین ملاحظات آزار دهنده ای موجب شده بود شاه بخواهد که مصدق را نیروهای بومی براندازند.« ص 56
اما بالاخره تسلیم میشود. با آن همه پیش بینی های درستش که دربالا اشاره رفت. « … شمار زیادی کارگشا و واسطهَ …» بسیج میشوند. « … یکی از این واسطه ها اشرف پهلوی بود. او در آغاز
"اصلا هیچ اشتیاقی نشان نداد." اما وقتی نورمن داربی شر، کارگزار اینتلیجنس سرویس، مبلغ هنگفتی پول در اختیارش گذاشت، وعده همکاری کامل داد.» صص 57 – 56
از خواندن خبر که خواهر پادشاه ایران از دولت بیگانه ای رشوه گرفته تا بعنوان دلالی توطئه گر، دولت برگزیده مردم را براندازد وگماشتهء آنان را به مردم تحمیل کند برای غارت منابع ملی کشورش؛ عرق شرم بر پیشانی خواننده می نشیند و اینجاست که زخمها و رنجهای بیشمار دکترمصدق این پیر دریا دل و شرافتمند؛ دل هرایرانی را به درد میآورد.
با ورود اشرف پهلوی به صحنه فعالیتها، مصدق ستیزی و پروژه براندازی فعالتر میشود. هسته های اصلی شکل میگیرد. عده ای از رجال سیاسی و روحانیان و ملاکان زمزمه مخالفت شکل حادتری میگیرد وازهمه مهمتر آیت الله کاشانی و بقائی و مکی و حائری زاده هستند که بد نام ترین قشرهای جامعه را به خدمت میگیرند. برای برکشیدن مصدق با فواحش و دسته اوباشان همکاری میکنند وبا حزب توده هماوا میشوند.
عظیمی در بخشی از کتاب اشاره های جالبی دارد به نقش های حسین علاء و سیدحسن تقی زاده، که دراثر تبلیغات گمراه کنندهء چپ و راست، به چهره های درباری وانگلیسی معرفی شده بودند.
درباره علا می نویسد: « … چند روزی پس از کودتا علا خطاب به شاه نوشت "شنیده شده است که علیا حضرت ملکه مادر و والاحضرت اشرف قصددارند به زودی به ایران مراجعت نمایند. چون حضرات از رویه قدیم خود دست بردار نیستند و یقینا باز آن بساط مداخله در امور سیاسی و جمع کردن عناصر بدنام را از قبیل عباس شاهنده، بیوک صابر، محمدعلی نصرتیان ، جمال امامی، مهدی پیراسته و غیره تجدید خواهندکرد، صلاح اعلیحضرت دراین است که اجازه نفرمایند به ایران معاودت نمایند واگر آمدند درتهران نباشند.» ص 59
درباره تقی زاده مینویسد:«تقی زاده را نه تنها چپها وملیون، بلکه شاهیانی مانندعلم، نیزبسیارهواخواه انگلستان میدانستند اما او خود را اغلب بسیار بیش از خرده گیران ومخالفانش دلبسته ارزشها وشرف وطن خواهانه نشان داده بوداو، ازسالهای بیشتر، روشهایی را که برخی ازهموطنانش درروزگار پس از شهریور 1320، برای جلب دوستی و حمایت سفارت انگلستان درپیش گرفته بودند نکوهش کرده برآن کارها تأسف خورده بود. ... تقی زاده ازتن دادن به فشارهای سفیرانگلستان، شپرد (Shepherd)که ازکسانی مانند رضا حکمت رئیس مجلس شورایملی پیروی کند، خودداری کرد. او سفیر را به سبب دخالتهای ناروای خود درسیاست داخلی ایران با صراحت سرزنش کرد. این سرزنش شپرد را برآن داشت که تقی زاده را به سب صفت های دولتمردانه اش ستایش کند. ... با بالا گرفتن کوششها برای خنثی کردن یا از کارانداختن سنا، تقی زاده نیز به صف مخالفان مصدق پیوست...» صص 86- 84
دکترموحد نیز دراین باره در جلد اول کتاب «خواب آشفته نفت» مینویسد: « ... تقی زاده پیشنهاد سفیر انگلیس برای تغییر دولت را نیز بی وجه دانست و گفت: "هیچ سفیر ایران در دربارسنت جیمزبه پادشاه انگلستان پیشنهاد نمیکند که دولت خودرا تغییر دهد." تقی زاده گفت دولت مصدق قادر است که با خطر کمونیسم مقابله کند. مخالفان مصدق هم برخلاف آن چه میگویند نیرومند نیستند ... شپرد درگزارش خود به لندن اعتراف میکند که تقی زاده در مقایسه با بسیاری از سیاستمداران دیگر ایران از قماشی دیگر است.» همان ص 438
تلاش انگلیسیان برای نخست وزیری سید ضیا به جایی نمیرسد. ازدرک خیلی مسائل عاجز مانده بودند.
شاه توان مقابله با مصدق را نداشت. با شخصیت ضعیفش قادر نبود درمقابل او قدرتنمائی کند. انتخاب نخست وزیران بعد از کودتا، بهترین گواه است. جالب ترین تحلیل را از شخصیت پادشاه ایران هندرسون سفیر وقت آمریکا به دست میدهد: « من بیش از پیش متقاعد شده ام که شاه از شهامت و قاطعیت بی بهره است. اواز ضعفهای خود آگاه است و به این گرایش دارد که بکوشد با یافتن بهانه های گوناگون برای بی عملی خود با سرزنش کردن اطرافیان وآنان را مسئول خطاهای گذشته دانستن، سیمای حقیقی خودرا بپوشاند.» ص 103
از سوی دیگر شاه، به انگلییس وتوصیه آنها بی اعتماد بود. به آمریکائیان بیشتر اطمینان داشت. «انگلیسیان دیر زمانی بود که شاه را بسیار بی اراده میدانستند و پس از 30 تیر به این نتیجه رسیدند که او سخت ضد انگلیسی است.» ص 103
از ضد انگلیسی بودن شاه هیچ گونه اثری دیده نمیشد. جز خریدهای کلان نظامی ازآمریکا. اینجا باید حق به شاه ایران داد. هراندازه که انگلیسی ها طبق عادت دیرینه بنجل های از رده خارج شده را به ارتش ایران،آنهم چند لا پهنا قالب میکردند آمریکا حد اقل از این گونه معامله های بینداز و دررو را نداشت. نمونه اش تانکهای چیفتن بود که ارتشیها همیشه از کندی و نحوهء عملکرد آنها شاکی بودند.
شاید خصلت ذاتی انگلیسیان که بر تجارت وبده بستان های مالی بیشتر تکیه دارد، این توهم را نهادینه کرده وداوری های نهائی را به حجم بازرگانی وا گذاشته است.
نویسنده کتاب، روی مطلبی انگشت نهاده که حس هوشمندی وقدرت درکِ روشن ش را برجسته میکند.
« ... کسانی که به مصدق پشت کردند نگران پیامدهای افزایش اقتداراو بودند، اما، ظاهرا، ازاین احتمال ِبسیارقوی که خود کامگیِ شاهانه، به پشتوانه غرب، جانشینِ زمامداریِ مصدق شود هراسی به دل راه نمیدادند. چنین برمیآمد که آنان کوته بینانه ازپیامدهای همکاری با مخالفانِِِ شاهدوست یا غربگرای مصدق غافل بودند و ازاینکه این کار هستی جنبشی را به خطر میافکند که همچنان مدعیِ دلبستگی به هدفهایش بودند نگرانی نداشتند.» ص 110
واقعیت این است که انگیزه های شکست آن خیزش بزرگ ملی را، نویسنده کتاب به درستی تشخیص داده و دردهارا فهمیده است. آن عده ازیاران از مصدق برگشته که پرچم مخالفت را برافراشتند یا آن عده از طرفداران سلطنت که با هووجنجال وترس ازسقوط پادشاهی و خیالبافیهای موهوم زمینداران و سرمایه داران از چیرگی کمونیسم، زمینه های ویرانی آن نهضت بیسابقه و تاریخی را فراهم ساختند و با رفتارهای ناشایست خود آرزوهای ملتی را برباد دادند، اگرامروزه درصحنه تاریخ زنده هستند چگونه با آنهمه خیانت ها و ندانم کاریهای شرم آورشان با وجدان خود کنار میآیند؟!
ملت ایران، هنوز لبخندهای غرورآفرین آن رهائی بزرگ ازیوغ بیگانه را فراموش نکرده همانطوریکه رنج شانه های رنجور دکترمصدق را؛ تجاوز و ستمی که از طرف شاه برآن پیر کهنسال تحمیل شد، اما خوشنام، سرفراز و مقاوم، درتاریخ این سرزمین؛ جاودانه ماند.
برچیدن قانون و حذف حکومت قانونی مصدق وآغاز اقتدارشاهانه، به سقوط سلطنت وظهور بنیادگرائی
وارجاع مردم ایران به عصر جاهلیت عرب، انجامید. واین سنجش و نتیجهِ داوری تاریخ از شگفتیها بود! که درفاصله ربع قرن به وقوع پیوست.

پایبندی به آزادی مردم و احترام به نفوذ قانون، یادگار خوشی است از دوران زمامداری دکتر مصدق که درذهنیت چند نسل باقیمانده است. کاری که درسراسردوره مشروطیت سابقه نداشت. اعتصابات و راه پیمائیهای احزاب درنهایت آزادی صورت میگرفت. بااینکه حزب توده ازسال 1327 غیرقانوئی اعلام شده بود، بازهم حکومت، آنهارا آزاد گذاشته بود با علم به اینکه میدانست حزب توده دشمن سرسخت اوست. یک نمونه اش تظاهرات گسترده حزب توده در تیرماه 1330 بود که مصادف شد با ورود آورل هریمن به تهران. که درآن روز « ... دست کم 20 کشته و 200 زخمی برجای گذاشت.» ص 157. و این درحالی بود که روزنامه های وابسته به حزب توده « ... مصدق را مستبدی نامید که میخواهد حقوق مردم ایران را به سود "امپریالیستهای آمریکائی" زیرپا بگذارد. ص 158
داوریِ مغرضانه روزنامه های حزب توده نیز قابل تأمل است. برچسب زدن "مستبد" به مصدق وتهمت زدن به او به سود"امپریالیستهای آمریکائی"، باوجود آزادی گستردهء مطبوعات، نمونه ایست از نا آگاهیها که قرار بود، با خِرد! جمعی مردم ازچنبره استعمار رهاشود! انگار مفهوم "مستبد" و "امپریالست آمریکائی"! برایشان روشن نبود! کدام حکومت مستبدی اجازه فعالیت به احزاب مخالف ویا مجوز راهپیمائی داده؟ و روزنامه های مخالف را تاآن جا دستشان را باز گذاشته که نام آوران اپوزیسیون ش در نقش جاسوس با اخذ پول ازدول بیگانه، به ملت خود خیانت کنند!
نویسنده کتاب، درزمامداری دکتر مصدق، آزادی مطبوعات را اینگونه روایت میکند:
« ... از مجموع سیصد و هفتاد نشریه ای که دردوره نخست وزیری مصدق منتشر میشدند دست کم هفتاد نشریه با حکومت او دشمنی داشتند.» ص 224
درباره آزادی احزاب و جمعیت ها، میتوان ادعا کرد که حکومت دکرمصدق از درخشانترین دورانی بود درسرتاسر دوران مشروطیت. حتا قداره بندان وعربده جویان سومکا و پان ایرانیستها با آرم های فاشیستی خود درخیابان های تهران راهپیمائی میکردند. مطبوعات درنهایت آزادی هرچه دل تنگشان می خواست مینوشتند
دکتر مصدق دراردیبهشت ماه سال 1330 به شهربانی کل کشور نوشت:
« درجراید کشور ان چه راجع به شخص این جانب نگاشته شود، هرچه نوشته باشد و هرکه نوشته باشد، به هیچ وجه نباید مورد اعتراض و تعرض قرارگیرد.» ص 891 خواب آشفته نفت.
عظیمی، اعتلای ایمان و باور دکترمصدق به آزادی و دموکراسی را اینگونه، بیان میکند:
« او ازدست زدن به اقداماتی پرهیز داشت که سرگوبگرانه تلقی می شد یا با خط مشی و روش او درتحمل گروهها و سازمان های چپگرا یا راستگرا، یا مطبوعات مخالف، ناسازگاربود.» ص 154
شیوه های حکومتی دوران مصدق ، پیام آور تازگیهای ویژه بود خلاف فرهنگ رایج.آنچه که بیشتر، رجال وسیاستمداران و طبقات مرفه سنتی را تحمل دیدن نبود، رعایت قانون و تمرین روشهای آزاد زیستن و حرمت به فرد و شکستن قداست باد کرده با مناصب والقاب پف آلود بزرگان بود.
مصدق، دریچه آزادی را روی مردم کشورگشود. زمینه هایی برای تحمل دگراندیشان را فراهم ساخت. نمونه اش آزادی مطبوعات واحزاب بود که چترشوم سرکوب و سانسور ازبالاسرشان کنار رفته بود. برای نخستین بار، با آن همه تشنجها وتنشتهای خصمانه، که هم طبیعی بود هم، نشانی ازناپختگی وعدم بلوغ سیاسیِ که به استبداد خو گرفته بودند. زمینه های تمرین آرادی و دموکراسی دراذهان مردم و درکلیه سطوح درحال رشد بود.

تأملی کوتاه درگذشتهء برخی از مخالفان مصدق گفتنیهای تازه ای پیش میکشد که نمیتوان راحت و بی خیال ازکنارشان گذشت و چشم پوشی کرد. گذشته از خانواده سلطنتی که معلوم نیست با چه انگیزه از
نخست وزیرمورد تأیید مجلس و مردم، که: بااسناد و مدارک گریبان یک دولت غاصب و مقتدر را گرفته بود به حق، برای اخذ حقوق پایمال شده و قانونی ملت، مخالفت میکنند تا مرز دشمنی. وحیرت آور این که درکنارخواهر پادشاه، ملکه مادر نیزدرتوطئه براندازی مصدق شرکت میکند تا کمرش را خردکنند که مبادا منافع بیگانه به خطر افتد! شگفتا پاداش آنهمه خوش خدمتی، درسقوط سلطنت و برآمدن ملایان آشکارشد وذاتِ عریان حقیقت، پرده ها را کنار زد. مضافا اینکه، شبکه مخالفان مصدق ازملغمه عجیب وغریبی شکل گرفته بود: از آیت الله گرفته تا لمپن. چپ و راست. گروهبان پیشین وواعظ و بازاری و روزنامه نویس وکیل
مجلس وافسران عالیرتبه ارتش و سرنخ دست امریکا و انگلیس.
روحانیان بنام ازآیت الله سیدمحمد بهبهانی و سیدابوالقاسم کاشانی و فلسفی واعظ تا طیب حاج رضائی سردسته لمپن های تهران، همه دست در دست هم برای بقای استعمار و استثمار. تحمل این ننگینیهای خفت بار با "مرزهای پرگهر" واقعا که شرم آوراست!
« ... محمدرضا بهبهانی پولی از مادرشاه دریافت کرد تا گروهی را در مخالفت با مصدق به بست نشینی برانگیزد.» ص 138.
«ای . کی. راتنی. (A.K.Rothnie) مکی را گروهبان پیشینی در نیروی هوایی توصیف کرد که "به اتهام دزدیدن ابزار" اخراج شده بود. اوافزود " به فراوانی گزارش شده است که مکی آماده بوده است اگر ما پولی به اوپرداخت کنیم، جبهه ملی را رها کند ... بی بهرگی کامل اوازاصول ئ از دل نگرانیهایِ وجدانی، موجب خواهد شد مکی برای ایران رهبری بسیار ناخوشایند باشد.» صص2-121
ِ« بقائی ماجراجوی سیاسی پرشوری بود ودسیسه گری بی پروا. او یاوریاهموندی بودنه چندان درخور اعتماد و سیاستگری که ازباور به توهمات توطئه نگرانه متظاهرانه یا واقعی ... یکی ازیاران نزدیک بقائی درقتل سرتیپ افشارطوس رئیس شهربانی مصدق دخالت داشت ... دولت مصدق خواستار آن شد که از بقائی سلب مصونیت پارلمانی شود واو را محاکمه کنند.» صص 6 - 125
« ... ازمدتها پیش ازکودتا، یعنی از30 اردیبهشت 1332(20 مه 1953) به کارگزاران سیا واینتلیجنس سرویس دستور داده شده بود که هرهفته یک میلیون ریال (دوازده هزاردلار) را که بامعیارهای آن روز مبلغ بسیار هنگفتی بود به کار "خرید همکاری" نمایندگان بگیرند. دوسازمان یاد شده چنین محاسبه کرده بودند که برای دستیابی به حد نصاب پنجاه و سه نفره، که چهل و یک نفرازآنان علیه مصدق رآی دهند، میبایست همکاری بیست نماینده را، افزون برکسانیکه قبلا به همکاری تن درداده بودند، به دست آورند ... » ص 188
« اندکی بیشتر، شاه که دربدگمانیهای خود نسبت به انگلیسیان همچنان پابرجا به نطر میرسید ... پیام فرستاده بود گه اگر"میخواهند او تاج و تخت را رها کند باید فورا اورا آگاه کنند تا بتواند بی هیاهو صحنه را ترک گوید.» ص 190
« ... سیا "وامی خصوصی" به مبلغ چهل و پنجهزار دلار به عباس مسعودی، سناتور پیشین و صاحب امتیاز و مدیر موسسه روزنامه اطلاعات پرداخته بود که آن روزنامه را باهدفهای سیا واینتلیجنس سرویس هماهنگ کند ... دست کم بیست روزنامه که از سیا و اینتلیجنس سرویس کمک مالی گرفتند، وظیفه خودرا که پرخاشگری علیه مصدق بود انجام دادند. ص 223
باخواندن هریک ازاین خبرهای شرم آور، ننگی ازحقارت، خوانننده را دچارسرگیجه میکند. انگار شرف و حیثیت ملی و فضیلت انسانی و مفاهیمی ازاین ردیف ها، تنها، وسیله ایست برای نمایش پستی و رذالت های ذاتی؛ درمجموعه ای ازفرهنگِِ کودتاگران که ساطور به دست، حقانیتِ صداقتِ ملتی را با خیانت و مزدوریِ بیگانگان تاخت میزنند و تو درحیرتی ازاینهمه آدمهای رنگین فکر، میپنداری ازقوم و قبیله ای دیگرند با فرهنگ و سنتی دیگر، بیگانه اند با همه چیز این مردم، بیگانه ای که با خودیها رشد کرده بالا آمده ولی ازحضورش خبر نداشتی! میدیدی میشناختی اما نه باطن را؛ اصلا اهل باطن نیستیم. با پوسته راحتتریم. با مغز بیگانه.

نویسنده بااشاره به رفتار خارجیان دررابطه با انگیزه های ملیِ "نهضت صنعت نفت درایران"، مطلب جالبی را بیان کرده که جا دارد عبرت آموز کسانی باشد، که با شیفتگی درانتظار حمله آمریکا به کشور بیتابی میکنند!
« ... مقامات انگلستان وسپس امریکا مصمم بودند منافع ونفوذ به خطرافتاده خود را دوباره درایران برقرار کنند. آنان بااین اهداف، و بی آنکه نگران این باشند که اقداماتشان احساسات وطن دوستانه وآرزوهای دموکراتیک مردم ایران را دستخوش آسیبی دیرنده کند، الهام بخش، پشتیبان، وپاسدار مخالفان بومی مصدق شدند یا آنان را دستاموز خود کردند. ...» ص 199
و حالا که بیش از نیم قرنی ازآن فاجعه ننگین میگذرد. وآمریکا شریک اصلی کودتا با پوزش از ملت ایران چه، توسط خانم اولبراخت وزیرخارجه وقت وچه توسط شخص کلینتون رئیس جمهورسابق آمریکا، جای گفتن دارد که بعضی هموطنان به فراموشی ونادیده گرفتن آن فاجعه تأکید دارند. معلوم نیست انگیزه وآبشخوراین اصرارشتابزده ونوظهورچیست؟ وچه تدارکی درپشتش نهفته شده است؟ برعکس، بازماندن دفترروزگارمصدق که تنها درخششی بود درتاریکیهای تاریخ سراسرسیاه وپرنکبت ما،الزامیست واین رسوائی تاریخ تا آن جا باید پیش برود که به کتابهای درسی مدارس رخنه کند. تا آیندگان، دشمنان خانگی را بشناسند. آگاهانه نفس بکشند و هشیارانه بزیند. فریب وعده چپ وراست را نخورند. گرفتار طلسم تاج وعمامه والفاظ بزک کرده آنان نشوند. خِرد خودرا بکارگیرند و راه درست اندیشیدن را تمرین کنند واینکه : چرا صدها سال است درجادوی بهشت موعود، به جهنمیم، چرا با خفت وخواری، به جهل ونکبت زندگی معتاد شده ایم و دهها چراهای دیگر را بشکافند!
نویسنده، با شکافتن پوسته ها، مغز فاجعه کودتای 28 مرداد را عریان میکند و با سخنان نغز کتاب را پایان میدهد:
« ... هدف آن فراگرد، ازمیان بردن یا اعتبار زدایی ازآرمانهائی بود که مصدق به برکشیدن وتحقق آنها کمر بسته بود. هدف کودتا – که تنها به پشتوانه همدستی و هماهنگی نیروهای بیگانه و یاورانِ بومی آنها به نتیجه رسید - فقط این نبود که موضوع نفت به دلخواه کشورهای غربی حل شود. هدف اصلی دیگر این بود که آرمانها و تلاشهای ایرانیان برای حصول حاکمیت ملی و پیشرفت به سوی جامعه ای دموکراتیک ناکام بماند. ...» صص29 - 230
دردها همچنان باقی ست. با دل های زخمی، ازپوچی و هدررفتن آن همه تلاش ها و مبارزه های خونین!
و آخرین پرسش: دشمنی با مصدق و اهداف والایش به نفع کیست؟

پیش درآمد

2005-04-02T07:14:00.000-08:00

با سلام خدمت دوستان، این وبلاگ تازه برای بررسی و نقد کتاب است.